12.
Dvayatānupassanāsuttaṃ
Evaṃ me sutaṃ - ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi -
‘‘‘Ye te, bhikkhave, kusalā dhammā ariyā niyyānikā sambodhagāmino, tesaṃ vo, bhikkhave, kusalānaṃ dhammānaṃ ariyānaṃ niyyānikānaṃ sambodhagāmīnaṃ kā upanisā savanāyā’ti iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu, te evamassu vacanīyā - ‘yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyā’ti. Kiñca dvayataṃ vadetha?
(1) ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ dukkhasamudayoti ayamekānupassanā. Ayaṃ dukkhanirodho, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā dvayatānupassino kho, bhikkhave, bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ - diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti.
Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā -
Yattha ca sabbaso dukkhaṃ, asesaṃ uparujjhati;
Tañca maggaṃ na jānanti, dukkhūpasamagāminaṃ.
Abhabbā te antakiriyāya, te ve jātijarūpagā.
Yattha ca sabbaso dukkhaṃ, asesaṃ uparujjhati;
Tañca maggaṃ pajānanti, dukkhūpasamagāminaṃ.
Bhabbā te antakiriyāya, na te jātijarūpagā’’ti.
(2) ‘‘‘Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā’ti, iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu; ‘siyā’tissu vacanīyā. Kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upadhipaccayāti, ayamekānupassanā. Upadhīnaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;
Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’ti.
(3) ‘‘‘Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā’ti, iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu; ‘siyā’tissu vacanīyā. Kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ avijjāpaccayāti, ayamekānupassanā. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
Itthabhāvaññathābhāvaṃ, avijjāyeva sā gati.
Vijjāgatā ca ye sattā, na te gacchanti punabbhava’’nti.
(4) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ saṅkhārapaccayāti, ayamekānupassanā. Saṅkhārānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
737.
Saṅkhārānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.
Sabbasaṅkhārasamathā, saññānaṃ uparodhanā;
Evaṃ dukkhakkhayo hoti, etaṃ ñatvā yathātathaṃ.
Abhibhuyya mārasaṃyogaṃ, na gacchanti punabbhava’’nti.
(5) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ viññāṇapaccayāti, ayamekānupassanā. Viññāṇassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
740.
Viññāṇassa nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.
Viññāṇūpasamā bhikkhu, nicchāto parinibbuto’’ti.
(6) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ phassapaccayāti, ayamekānupassanā. Phassassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
Kummaggapaṭipannānaṃ, ārā saṃyojanakkhayo.
Te ve phassābhisamayā, nicchātā parinibbutā’’ti.
(7) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ vedanāpaccayāti, ayamekānupassanā. Vedanānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
Ajjhattañca bahiddhā ca, yaṃ kiñci atthi veditaṃ.
Phussa phussa vayaṃ passaṃ, evaṃ tattha vijānati;
Vedanānaṃ khayā bhikkhu, nicchāto parinibbuto’’ti.
(8) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ taṇhāpaccayāti, ayamekānupassanā. Taṇhāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
746.
Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.
Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.
(9) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upādānapaccayāti, ayamekānupassanā. Upādānānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
Jātassa maraṇaṃ hoti, eso dukkhassa sambhavo.
Jātikkhayaṃ abhiññāya, na gacchanti punabbhava’’nti.
(10) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ ārambhapaccayāti, ayamekānupassanā. Ārambhānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
750.
Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.
Sabbārambhaṃ paṭinissajja, anārambhe vimuttino.
752.
Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti.
(11) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ āhārapaccayāti, ayamekānupassanā. Āhārānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
753.
Āhārānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.
754.
Sabbāhāraṃ pariññāya, sabbāhāramanissito.
Saṅkhāya sevī dhammaṭṭho, saṅkhyaṃ nopeti vedagū’’ti.
(12) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ iñjitapaccayāti, ayamekānupassanā. Iñjitānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
756.
Iñjitānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.
Tasmā hi ejaṃ vossajja, saṅkhāre uparundhiya;
Anejo anupādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.
(13) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Nissitassa calitaṃ hotīti, ayamekānupassanā. Anissito na calatīti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
758.
Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.
759.
Anissito anupādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.
(14) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Rūpehi, bhikkhave, arūpā santatarāti, ayamekānupassanā. Arūpehi nirodho santataroti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
760.
Nirodhaṃ appajānantā, āgantāro punabbhavaṃ.
Nirodhe ye vimuccanti, te janā maccuhāyino’’ti.
(15) ‘‘Siyā aññenapi...pe... kathañca siyā? Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya idaṃ saccanti upanijjhāyitaṃ tadamariyānaṃ etaṃ musāti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayamekānupassanā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa...pe... sadevamanussāya idaṃ musāti upanijjhāyitaṃ, tadamariyānaṃ etaṃ saccanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā...pe... athāparaṃ etadavoca satthā -
Niviṭṭhaṃ nāmarūpasmiṃ, idaṃ saccanti maññati.
Tañhi tassa musā hoti, mosadhammañhi ittaraṃ.
764.
Te ve saccābhisamayā, nicchātā parinibbutā’’ti.
(16) ‘‘‘Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā’ti, iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu; ‘siyā’tissu vacanīyā. Kathañca siyā? Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya idaṃ sukhanti upanijjhāyitaṃ, tadamariyānaṃ etaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayamekānupassanā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa...pe... sadevamanussāya idaṃ dukkhanti upanijjhāyitaṃ tadamariyānaṃ etaṃ sukhanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā dvayatānupassino kho, bhikkhave, bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ - diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitāti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā -
Iṭṭhā kantā manāpā ca, yāvatatthīti vuccati.
Yattha cete nirujjhanti, taṃ nesaṃ dukkhasammataṃ.
Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passataṃ.
Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū.
Nivutānaṃ tamo hoti, andhakāro apassataṃ.
Santike na vijānanti, maggā dhammassa kovidā.
Māradheyyānupannehi, nāyaṃ dhammo susambudho.
Yaṃ padaṃ sammadaññāya, parinibbanti anāsavā’’ti.
Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti.
Dvayatānupassanāsuttaṃ dvādasamaṃ niṭṭhitaṃ.