21.
Asītinipāto
533.
Cūḷahaṃsajātakaṃ (1)
Gaccha tuvampi mā kaṅkhi, natthi baddhe sahāyatā’’.
Sukhitaṃ taṃ upāsitvā, dukkhitaṃ taṃ kathaṃ jahe.
Tadeva maraṇaṃ seyyo, yañce jīve tayā vinā.
Yā gati tuyhaṃ sā mayhaṃ, ruccate vihagādhipa.
Sā kathaṃ cetayānassa, muttassa tava ruccati.
Ñātīnaṃ vāvasiṭṭhānaṃ, ubhinnaṃ jīvitakkhaye.
Tādise sañcajaṃ pāṇaṃ, kamatthamabhijotaye’’.
Dhammo apacito santo, atthaṃ dasseti pāṇinaṃ.
Bhattiñca tayi sampassaṃ, nāvakaṅkhāmi jīvitaṃ’’.
Na caje jīvitassāpi, hetudhammamanussaraṃ.
Kāmaṃ karassu mayhetaṃ, gacchevānumato mayā’’.
Tayā taṃ buddhisampannaṃ, assa paramasaṃvutaṃ.
Paccadissatha nesādo, āturānamivantako.
Tuṇhīmāsittha ubhayo, na sañcalesumāsanā.
Abhikkamatha vegena, dijasattu dijādhipe.
Paccakamittha nesādo, baddhā iti vicintayaṃ.
Āsajja baddhamāsīnaṃ, pekkhamānamadīnavaṃ.
Pavaḍḍhakāye āsīne, dijasaṅghagaṇādhipe.
Atha kasmā abaddho tvaṃ, balī pakkhi na gacchasi.
Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahīyasi’’.
Neva naṃ vijahissāmi, yāva kālassa pariyāyaṃ.
Padañhetaṃ mahantānaṃ, boddhumarahanti āpadaṃ.
Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhati.
Guyhamāsajja bajjhanti, athevaṃ jīvitakkhaye’’.
Api no anumaññāsi, api no jīvitaṃ dade’’.
Kāmaṃ khippamito gantvā, jīva tvaṃ anigho ciraṃ’’.
Sace ekena tuṭṭhosi, muñcetaṃ mañca bhakkhaya.
Na te lābhena jīvatthi, etena niminā tuvaṃ.
Maṃ pubbe bandha pāsena, pacchā muñca dijādhipaṃ.
Mitti ca dhataraṭṭhehi, yāvajīvāya te siyā’’.
Mittāmaccā ca bhaccā ca, puttadārā ca bandhavā.
Yathā tvaṃ dhataraṭṭhassa, pāṇasādhāraṇo sakhā.
Kāmaṃ khippamito gantvā, ñātimajjhe virocatha’’.
Ajjhabhāsatha vakkaṅgo, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā dijādhipaṃ’’.
Lābhaṃ tavāyaṃ dhataraṭṭho, pāpaṃ kiñci na dakkhati.
Abaddhe pakatibhūte, kāje ubhayato ṭhite.
Ayañhi rājā haṃsānaṃ, ayaṃ senāpatītaro.
Patīto sumano vitto, bahuṃ dassati te dhanaṃ’’.
Khippamantepuraṃ gantvā, rañño haṃse adassayi;
Abaddhe pakatibhūte, kāje ubhayato ṭhite.
Ayañhi rājā haṃsānaṃ, ayaṃ senāpatītaro’’.
Kathaṃ luddo mahantānaṃ, issare idha ajjhagā’’.
Yaṃ yadāyatanaṃ maññe, dijānaṃ pāṇarodhanaṃ.
Taṃ abaddho upāsīno, mamāyaṃ ajjhabhāsatha.
Bhatturatthe parakkanto, dhammayutto vihaṅgamo.
Anutthunanto āsīno, bhattu yācittha jīvitaṃ.
Tato naṃ pāmuciṃ pāsā, anuññāsiṃ sukhena ca.
Ajjhabhāsatha vakkaṅgo, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā dijādhipaṃ.
Lābhaṃ tavāyaṃ dhataraṭṭho, pāpaṃ kiñci na dakkhati.
Abaddhe pakatibhūte, kāje ubhayato ṭhite.
Ayañhi rājā haṃsānaṃ, ayaṃ senāpatītaro.
Patīto sumano vitto, bahuṃ dassati te dhanaṃ’.
Ettheva hi ime āsuṃ, ubho anumatā mayā.
Mādisassa hi luddassa, janayeyyātha maddavaṃ.
Sabbasākuṇikāgāme, taṃ passa manujādhipa’’.
Ajjhabhāsatha vakkaṅgo, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi’’.
Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsahaṃ’’.
Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā’’.
Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā’’.
Dukkhamāpajji vipulaṃ, tasmiṃ paṭhamamāpade.
Evametesaṃ jammānaṃ, pātikaṃ bhavati tāvade’’.
Na cāyaṃ kiñci rasmāsu, sattūva samapajjatha.
Tadāyaṃ sumukhoyeva, paṇḍito paccabhāsatha.
Tato maṃ pāmucī pāsā, anuññāsi sukhena ca.
Bhoto sakāsegamanaṃ, etassa dhanamicchatā’’.
Eso cāpi bahuṃ vittaṃ, labhataṃ yāvadicchati’’.
Ajjhabhāsatha vakkaṅgaṃ, vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ’’.
Sabbatthissariyaṃ tava, taṃ pasāsa yadicchatha.
Etaṃ dadāmi vo vittaṃ, issariyaṃ vissajāmi vo’’.
Kāmasā buddhisampanno, taṃ myāssa paramappiyaṃ’’.
Paṭivattuṃ na sakkomi, na me so vinayo siyā.
Bhūmipālo manussindo, pūjā bahūhi hetuhi.
Nantaraṃ paṭivattabbaṃ, pessena manujādhipa’’.
Na heva akatattassa, nayo etādiso siyā.
Yāvatatthi mayā diṭṭhā, nāññaṃ passāmi edisaṃ.
Eso cāpi mamacchando, ciraṃ passeyya vo ubho’’.
Pattā nissaṃsayaṃ tyāmhā, bhattirasmāsu yā tava.
Adassanena asmākaṃ, dukkhaṃ bahūsu pakkhisu.
Taṃ padakkhiṇato katvā, ñātiṃ passemurindama.
Eso cāpi mahā attho, ñātivissāsanā siyā’’.
Uttamaṃ javamanvāya, ñātisaṅghaṃ upāgamuṃ.
Kekāti makaruṃ haṃsā, puthusaddo ajāyatha.
Samantā parikiriṃsu, aṇḍajā laddhapaccayā’’.
Haṃsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghaṃ upāgamu’’nti.
Cūḷa haṃsajātakaṃ paṭhamaṃ.
534.
Mahāhaṃsajātakaṃ (2)
Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṃ sumukha pakkama.
Anapekkhamānā gacchanti, kiṃ eko avahīyasi.
Mā anīghāya hāpesi, kāmaṃ sumukha pakkama’’.
Jīvitaṃ maraṇaṃ vā me, tayā saddhiṃ bhavissati.
Na maṃ anariyasaṃyutte, kamme yojetumarahasi.
Ñāto senāpati tyāhaṃ, haṃsānaṃ pavaruttama.
Taṃ hitvā patataṃ seṭṭha, kiṃ te vakkhāmito gato;
Idha pāṇaṃ cajissāmi, nānariyaṃ kattumussahe’’.
Yo bhattāraṃ sakhāraṃ maṃ, na pariccattumussahe.
Adhigacchasi tvaṃ mayhaṃ, evaṃ bhūtassa jīvitaṃ’’.
Daṇḍamādāya nesādo, āpatī turito bhusaṃ.
Aṭṭhāsi purato rañño, haṃso vissāsayaṃ byadhaṃ.
Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ;
Tena pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasi’’.
Pahaṭṭhalomo nesādo, añjalissa paṇāmayi.
Ariyaṃ bruvāno vakkaṅgo, cajanto mānusiṃ giraṃ.
Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahīyasi’’.
Tamāpade pariccattuṃ, nussahe vihagādhipaṃ.
Tathā taṃ samma nesāda, bhattāyaṃ abhito rame’’.
Cajāmi te taṃ bhattāraṃ, gacchathūbho yathāsukhaṃ’’.
Paṭigaṇhāma te samma, etaṃ abhayadakkhiṇaṃ.
Anissaro muñcamamhe, theyyaṃ kayirāsi luddaka’’.
Tattha saṃyamano rājā, yathābhiññaṃ karissati’’.
Ubho hatthehi saṅgayha, pañjare ajjhavodahi.
Sumukhaṃ dhataraṭṭhañca, luddo ādāya pakkami’’.
Bāḷhaṃ bhāyāmi sumukha, sāmāya lakkhaṇūruyā;
Asmākaṃ vadhamaññāya, athattānaṃ vadhissati.
Koñcī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati’’.
Ekitthimanusoceyya, nayidaṃ paññavatāmiva.
Bālo āmakapakkaṃva, lolo andhova āmisaṃ.
Kiccākiccaṃ na jānāsi, sampatto kālapariyāyaṃ.
Bahusādhāraṇā hetā, soṇḍānaṃva surāgharaṃ.
Kharā ca bandhanā cetā, maccupāsā guhāsayā;
Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo’’.
Mahābhūtitthiyo nāma, lokasmiṃ udapajjisuṃ.
Bījāni tyāsu rūhanti, yadidaṃ sattā pajāyare;
Tāsu ko nibbide poso, pāṇamāsajja pāṇibhi.
Tassa tyajja bhaye jāte, bhītena jāyate mati.
Paṇḍitā ca mahantāno, atthe yuñjanti duyyuje.
Paṭibāhati yaṃ sūro, āpadaṃ attapariyāyaṃ.
Tathā hi vaṇṇo pattānaṃ, phalaṃ veḷuṃva taṃ vadhi.
Sopajja saṃsayaṃ patto, atthaṃ gaṇhāhi mā mukhaṃ’’.
Tava pariyāpadānena, mama pāṇesanaṃ cara’’.
Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ;
Mama pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasi’’.
Paṭivedetha maṃ rañño, dhataraṭṭhāyamāgato’’.
Khalu saṃyamano rājā, amacce ajjhabhāsatha.
Kāmaṃ karo hiraññassa, yāvanto esa icchati’’.
Yadyāyaṃ samma khemaka, puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati.
Okiṇṇaṃ ñātisaṅghehi, nimmajjhimaṃ kathaṃ gahi’’.
Padametassa anvesaṃ, appamatto ghaṭassito.
Tatthāhaṃ odahiṃ pāsaṃ, evaṃ taṃ dijamaggahiṃ’’.
Cittaṃ nu te vipariyattaṃ, adu kinnu jigīsasi’’.
Uraṃ saṃhacca tiṭṭhanti, so me bandhaṃ upāgami.
Ariyaṃ bruvāno aṭṭhāsi, cajanto mānusiṃ giraṃ’’.
Adu me parisaṃ patto, bhayā bhīto na bhāsasi’’.
Nāhaṃ bhayā na bhāsissaṃ, vākyaṃ atthamhi tādise’’.
Nāssa cammaṃ va kīṭaṃ vā, vammite ca dhanuggahe.
Okiṇṇaparikhaṃ duggaṃ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ;
Yattha paviṭṭho sumukha, bhāyitabbaṃ na bhāyasi’’.
Apathena pathaṃ yāma, antalikkhecarā mayaṃ.
Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sacce cassa patiṭṭhito.
Musāvādissa luddassa, bhaṇitampi subhāsitaṃ’’.
Abhayañca tayā ghuṭṭhaṃ, imāyo dasadhā disā.
Pahūtaṃ cādanaṃ tattha, ahiṃsā cettha pakkhinaṃ.
Te te bandhasma pāsena, etaṃ te bhāsitaṃ musā.
Ubho sandhimatikkamma, asātaṃ upapajjati’’.
Sutā ca paṇḍitātyattha, nipuṇā atthacintakā.
Tathā taṃ samma nesādo, vutto sumukha maggahi’’.
Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sampattā kālapariyāyaṃ.
Sutena vā sutaṃ kiṇyā, kiṃ anariyataraṃ tato.
Ubho so dhaṃsate lokā, idha ceva parattha ca.
Vāyametheva kiccesu, saṃvare vivarāni ca.
Idha dhammaṃ caritvāna, evaṃte tidivaṃ gatā.
Dhataraṭṭhañca muñcāhi, haṃsānaṃ pavaruttamaṃ’’.
Pañjarato pamokkhāmi, dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ.
Yo sukhe sukhito raññe, dukkhite hoti dukkhito.
Yathāyaṃ sumukho rañño, pāṇasādhāraṇo sakhā’’.
Maṭṭhaṃ kāsikamatthannaṃ, dhataraṭṭho upāvisi.
Sumukho ajjhupāvekkhi, dhataraṭṭhassanantarā.
Haṃsānaṃ abhihāresuṃ, aggarañño pavāsitaṃ’’.
Kusalo khattadhammānaṃ, tato pucchi anantarā.
Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi’’.
Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammenaṃ manusāsahaṃ.
Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ’’.
Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā’’.
Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā’’.
Asāhasena dhammena, samena manusāsasi’’.
Asāhasena dhammena, samena manusāsahaṃ’’.
No ce dhammaṃ niraṃkatvā, adhammamanuvattasi’’.
Dhammamevānuvattāmi, adhammo me niraṅkato’’.
Kacci matto madanīye, paralokaṃ na santasi’’.
Ṭhito dasasu dhammesu, paralokaṃ na santase.
Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhanaṃ.
Tato me jāyate pīti, somanassañcanappakaṃ.
Bhāvadosamanaññāya, asmākāyaṃ vihaṅgamo.
Yānasmāsu na vijjanti, nayidaṃ paññavatāmiva’’.
Dhataraṭṭhe ca baddhasmiṃ, dukkhaṃ me vipulaṃ ahu.
Asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara’’.
Khilaṃ pabhindasi pakkhi, ujukosi vihaṅgama’’.
Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.
Ajinaṃ dantabhaṇḍañca, lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ;
Etaṃ dadāmi vo vittaṃ, issariyaṃ vissajāmi vo’’.
Dhammesu vattamānānaṃ, tvaṃ no ācariyo bhava.
Taṃ padakkhiṇato katvā, ñātiṃ passemurindama’’.
Kāsirājā anuññāsi, haṃsānaṃ pavaruttamaṃ’’.
Pekkhato kāsirājassa, bhavanā te vigāhisuṃ’’.
Kekāti makaruṃ haṃsā, puthusaddo ajāyatha.
Samantā parikiriṃsu, aṇḍajā laddhapaccayā’’.
Haṃsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghaṃ upāgamu’’nti.
Mahāhaṃsajātakaṃ dutiyaṃ.
535.
Sudhābhojanajātakaṃ (3)
Sukiccharūpaṃ vatidaṃ parittaṃ, patthodano nālamayaṃ duvinnaṃ’’.
Bahumhā bahukaṃ dajjā, adānaṃ nupapajjati.
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, eko bhuñjati bhojanaṃ.
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, neko bhuñjati bhojanaṃ.
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
Doṇe timbarutitthasmiṃ, sīghasote mahāvahe.
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, neko bhuñjati bhojanaṃ.
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ, eko bhuñjati bhojanaṃ.
Ariyamaggaṃ samārūha, nekāsī labhate sukhaṃ’’.
Uccāvacaṃ vaṇṇanibhaṃ vikubbati, akkhātha no brāhmaṇā ke nu tumhe’’.
Sakkohamasmi tidasānamindo, eso ca kho pañcasikhoti vuccati.
Suttamenaṃ pabodhenti, paṭibuddho ca nandati’’.
Idheva nikkhippa sarīradehaṃ, kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti’’.
Idheva nikkhippa sarīradehaṃ, kāyassa bhedā sugatiṃ vajanti’’.
Taveva atthāya idhāgatamhā, mā pāpadhammo nirayaṃ gamittha’’.
Sohaṃ tathā karissāmi, sabbaṃ vuttaṃ hitesibhi.
Na cāpi me kiñci adeyyamatthi, na cāpidatvā udakaṃ pivāmi.
Tato ahaṃ pabbajissāmi sakka, hitvāna kāmāni yathodhikāni’’.
Athāgamā isivaro sabbalokagū, supupphitaṃ dumavarasākhamādiya.
Aladdha maccehi va dānavehi vā, aññatra devehi tadārahaṃ hidaṃ.
Āsā ca saddhā ca sirī tato hirī, iccabravuṃ nāradadeva brāhmaṇaṃ.
Dadāhi no sabbā gati te ijjhatu, tuvampi no hohi yatheva vāsavo.
Na mayhamatthatthi imehi koci naṃ, yāyeva vo seyyasi sā piḷandhatha’’.
Yassā hi no nārada tvaṃ padassasi, sāyeva no hehiti seṭṭhasammatā’’.
Gantvāna bhūtādhipameva pucchatha, sace na jānātha idhuttamādhamaṃ’’.
Sakāse gantvāna sahassacakkhuno, pucchiṃsu bhūtādhipaṃ kā nu seyyasi’’.
Sabbāva vo hotha sugatte sādisī, ko neva bhadde kalahaṃ udīrayi’’.
So nobravi girivare gandhamādane, gantvāna bhūtādhipameva pucchatha;
Sace na jānātha idhuttamādhamaṃ’’.
Viceyya dānāni dadāti kosiyo, yassā hi so dassati sāva seyyasi’’.
Sa kosiyo dullabhapānabhojano, tassa sudhaṃ pāpaya devasārathi’’.
Sukhippameva upagamma assamaṃ, adissamāno munino sudhaṃ adā’’.
Sabbāni bhūtāni adhicca vāsavo, ko neva me pāṇisu kiṃ sudhodahi.
Adiṭṭhapubbaṃ mama jātu cakkhubhi, kā devatā pāṇisu kiṃ sudhodahi’’.
Jānāsi maṃ mātali devasārathi, bhuñjassu bhattuttama mābhivārayi.
Kodhūpanāhañca vivādapesuṇaṃ, sītuṇhatandiñca rasuttamaṃ idaṃ’’.
Na cāpi ekāsnamarīyapūjitaṃ, asaṃvibhāgī ca sukhaṃ na vindati’’.
Sabbe ca te maccharipañcamādhamā, tasmā adatvā udakampi nāsniye.
Saddhā vadaññū idha vītamaccharā, bhavanti hete sucisaccasammatā’’.
Āsā ca saddhā ca sirī tato hirī, taṃ assamaṃ āgamu yattha kosiyo.
Kaññā catasso caturo catuddisā, iccabravī mātalino ca sammukhā.
Pucchāmi taṃ kañcanavelliviggahe, ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā.
Sudhāvivādena tavantimāgatā, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya.
Sirīti maṃ jānahi jūhatuttama, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya’’.
Tayā vihīnā na labhanti kiñcanaṃ, tayidaṃ na sādhu yadidaṃ tayā kataṃ.
Tayānugutto siri jātimāmapi, peseti dāsaṃ viya bhogavā sukhī.
Na tādisī arahati āsanūdakaṃ, kuto sudhā gaccha na mayha ruccasi’’.
Osittavaṇṇaṃ paridayha sobhasi, kusaggirattaṃ apiḷayha mañjariṃ.
Ko te dutīyo idha mandalocane, na bhāyasi ekikā kānane vane’’.
Āsā sudhāsāya tavantimāgatā, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya’’.
Te tattha sīdanti athopi ekadā, jīnādhanā enti vinaṭṭhapābhatā.
Ītīnipātena avuṭṭhitāya vā, na kiñci vindanti tato phalāgamaṃ.
Te bhatturatthā atigāḷhitā puna, disā panassanti aladdha kiñcanaṃ.
Tapanti lūkhampi tapaṃ cirantaraṃ, kumaggamāruyha parenti duggatiṃ.
Na tādisī arahati āsanūdakaṃ, kuto sudhā gaccha na mayha ruccasi’’.
Pucchāmi taṃ kañcanavelliviggahe, ācikkha me tvaṃ katamāsi devatā’’.
Sudhāvivādena tavantimāgatā, taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya’’.
Theyyaṃ musā kūṭamathopi pesuṇaṃ, karonti heke puna viccutā tayā.
Vinetvāna chandaṃ kulitthiyāsupi, karoti saddhaṃ puna kumbhadāsiyā.
Na tādisī arahati āsanūdakaṃ, kuto sudhā gaccha na mayha ruccasi’’.
Tathūpamā maṃ paṭibhāsi devate, ācikkha me tvaṃ katamāsi accharā.
Kā tiṭṭhasi mandamigāvalokayaṃ, bhāsesamānāva giraṃ na muñcasi’’.
Sudhāvivādena tavantimāgatā, sāhaṃ na sakkomi sudhampi yācituṃ;
Kopīnarūpā viya yācanitthiyā’’.
Taṃ taṃ ayācantimahaṃ nimantaye, sudhāya yañcicchasi tampi dammi te.
Tuvañhi me sabbarasehi pūjiyā, taṃ pūjayitvāna sudhampi asniye’’.
Udakavantaṃ phalamariyapūjitaṃ, apāpasattūpanisevitaṃ sadā.
Sobhañjanā loddamathopi padmakā, kekā ca bhaṅgā tilakā supupphitā.
Uddālakā pāṭali sinduvārakā, manuññagandhā mucalindaketakā.
Mocā kadalī bahukettha sāliyo, pavīhayo ābhūjino ca taṇḍulā.
Akakkasā apabbhārā, sādhu appaṭigandhikā.
Siṅgū savaṅkā saṃkulā, satavaṅkā ca rohitā;
Āḷigaggarakākiṇṇā, pāṭhīnā kākamacchakā.
Haṃsā koñcā mayūrā ca, cakkavākā ca kukkuhā;
Kuṇālakā bahū citrā, sikhaṇḍī jīvajīvakā.
Sīhā byagghā varāhā ca, acchakokataracchayo.
Eṇeyyā ca varāhā ca, gaṇino nīkasūkarā;
Kadalimigā bahukettha, biḷārā sasakaṇṇikā.
Tassā susambandhasiraṃ kusāmayaṃ, suciṃ sugandhaṃ ajinūpasevitaṃ;
Atricca kocchaṃ hirimetadabravi, ‘nisīda kalyāṇi sukhayidamāsanaṃ’.
Navehi pattehi sayaṃ sahūdakaṃ, sudhābhihāsī turito mahāmuni.
‘Handāhaṃ etarahi pūjitā tayā, gaccheyyaṃ brahme tidivaṃ jitāvinī’.
Sakāse gantvāna sahassacakkhuno, ayaṃ sudhā vāsava dehi me jayaṃ.
Sā pañjalī devamanussapūjitā, navamhi kocchamhi yadā upāvisi’’.
Gantvāna vākyaṃ mama brūhi kosiyaṃ, āsāya saddhā siriyā ca kosiya;
Hirī sudhaṃ kena malattha hetunā.
Jambonadīsaṃ tapaneyyasannibhaṃ, alaṅkataṃ kañcanacittasannibhaṃ.
Eṇeyyakā laṅghamayettha pakkhino, migettha veḷuriyamayā yudhā yutā.
Alaṅkate kañcanajāluracchade, āveḷine saddagame asaṅgite.
Nabhañca selañca vanappatiniñca, sasāgaraṃ pabyadhayittha mediniṃ.
Bahussutaṃ vuddhaṃ vinītavantaṃ, iccabravī mātali devabrāhmaṇaṃ.
Āsāya saddhā siriyā ca kosiya, hirī sudhaṃ kena malattha hetunā’’.
Āsā visaṃvādikasammatā hi me, hirī ca ariyamhi guṇe patiṭṭhitā’’.
Tā chandarāgaṃ purisesu uggataṃ, hiriyā nivārenti sacittamattano.
Hiriyā nivattanti jahitva jīvitaṃ, te sampaṭicchanti punā hirīmanā.
Taṃ sabbaloke hirimariyapūjitaṃ, indassa taṃ vedaya devasārathi’’.
Hirāya devesu hi seṭṭhasammatā, dhītā mahindassa mahesi jāyatha’’.
Indo ca taṃ indasagotta kaṅkhati, ajjeva tvaṃ indasahabyataṃ vaja’’.
Ye keci maddakkhu sudhāya bhojanaṃ, sabbeva te indasahabyataṃ gatā’’.
288.
Anuruddho pañcasikho, ānando āsi mātali.
289.
Nārado sāriputtosi, sambuddho āsi vāsavo’’ti.
Sudhābhojanajātakaṃ tatiyaṃ.
536.
Kuṇālajātakaṃ (4)
Evamakkhāyati, evamanusūyati. Sabbosadhadharaṇidhare nekapupphamālyavitate gaja-gavaja mahiṃsa-ruru-camara-pasada-khagga-gokaṇṇa-sīha-byaggha-dīpi-accha-koka-taraccha-uddāra-kadalimiga- biḷāra-sasa-kaṇṇikānucariteākiṇṇanelamaṇḍalamahāvarāhanāgakulakareṇu -saṅghādhivuṭṭhe issamiga- sākhamiga-sarabhamiga-eṇīmiga-vātamiga-pasadamiga-purisālu -kimpurisa-yakkha-rakkhasanisevite amajjavamañjarīdhara-pahaṭṭha -pupphaphusitaggā nekapādapagaṇavitatekurara-cakora-vāraṇa-mayūra-parabhata- jīvañjīvaka-celāvakā-bhiṅkāra-karavīkamattavihaṅgagaṇa-satata sampaghuṭṭheañjana-manosilā-haritāla- hiṅgulakahema-rajatakanakānekadhātusatavinaddhapaṭimaṇḍitappadese evarūpe khalu, bho, ramme vanasaṇḍe kuṇālo nāma sakuṇo paṭivasati ativiya citto ativiya cittapattacchadano.
Tasseva khalu, bho, kuṇālassa sakuṇassa aḍḍhuḍḍhāni itthisahassāni paricārikā dijakaññāyo. Atha khalu, bho, dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ majjhe nisīdāpetvā uḍḍenti - ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthā’’ti.
Pañcasatā dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato uḍḍenti - ‘‘sacāyaṃ kuṇālo sakuṇo āsanā paripatissati, mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmāti.
Pañcasatā dijakaññāyo uparūpari uḍḍenti - ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ātapo paritāpesī’’ti.
Pañcasatā pañcasatā dijakaññāyo ubhatopassena uḍḍenti - ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusī’’ti.
Pañcasatā dijakaññāyo purato purato uḍḍenti - ‘‘mā naṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kaṭhalena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu. Māyaṃ kuṇālo sakuṇo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgamesī’’ti.
Pañcasatā dijakaññāyo pacchato pacchato uḍḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo - ‘‘māyaṃ kuṇālo sakuṇo āsane pariyukkaṇṭhī’’ti.
Pañcasatā dijakaññāyo disodisaṃ uḍḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo - ‘‘māyaṃ kuṇālo sakuṇo khudāya parikilamitthā’’ti.
Atha khalu, bho, tā dijakaññāyo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambuvaneneva jambuvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriyaṃ khippameva abhisambhonti ratitthāya.
Atha khalu, bho, kuṇālo sakuṇo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ apasādeti - ‘‘nassatha tumhe vasaliyo, vinassatha tumhe vasaliyo, coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṃgamāyo’’ti.
Tasseva khalu, bho, himavato pabbatarājassa puratthimadisābhāge susukhumasunipuṇagirippabhava - haritupayantiyo.
Uppala paduma kumuda naḷina satapatta sogandhika mandālaka sampativirūḷhasucigandha manuññamāvakappadese.
Kuravaka-mucalinda-ketaka-vedisa-vañjula -punnāgabakula-tilaka-piyaka-hasanasāla-saḷalacampaka asoka-nāgarukkha-tirīṭi-bhujapatta-lodda-candanoghavanekāḷāgaru-padmaka-piyaṅgu-devadārukacocagahane kakudhakuṭajaaṅkola-kaccikāra -kaṇikāra-kaṇṇikāra-kanavera-koraṇḍaka-koviḷāra-kiṃsuka-yodhika vanamallika -manaṅgaṇa-manavajja-bhaṇḍi-surucira-bhaginimālāmalyadhare jātisumanamadhugandhika- dhanutakkāri tālīsa-tagaramusīrakoṭṭha-kacchavitate atimuttakasaṃkusumitalatāvitatapaṭimaṇḍitappadese haṃsa-pilava-kādamba-kāraṇḍavābhinadite vijjādhara-siddha -samaṇa-tāpasagaṇādhivuṭṭhe varadeva-yakkha-rakkhasa-dānava-gandhabba-kinnaramahoragānuciṇṇappadese evarūpe khalu, bho, ramme vanasaṇḍe puṇṇamukho nāma phussakokilo paṭivasati ativiya madhuragiro vilāsitanayano mattakkho.
Tasseva khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa aḍḍhuḍḍhāni itthisatāni paricārikā dijakaññāyo. Atha khalu, bho, dve dijakaññāyo kaṭṭhaṃ mukhena ḍaṃsitvā taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ majjhe nisīdāpetvā uḍḍenti - ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ addhānapariyāyapathe kilamatho ubbāhetthā’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo heṭṭhato heṭṭhato uḍḍenti - ‘‘sacāyaṃ puṇṇamukho phussakokilo āsanā paripatissati, mayaṃ taṃ pakkhehi paṭiggahessāmā’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo uparūpari uḍḍenti - ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ ātapo paritāpesī’’ti.
Paññāsa paññāsa dijakaññāyo ubhatopassena uḍḍenti - ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā vāto vā ussāvo vā upapphusī’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo purato purato uḍḍenti - ‘‘mā naṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ gopālakā vā pasupālakā vā tiṇahārakā vā kaṭṭhahārakā vā vanakammikā vā kaṭṭhena vā kathalāya vā pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā sakkharāhi vā pahāraṃ adaṃsu. Māyaṃ puṇṇamukho phussakokilo gacchehi vā latāhi vā rukkhehi vā sākhāhi vā thambhehi vā pāsāṇehi vā balavantehi vā pakkhīhi saṅgāmesī’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo pacchato pacchato uḍḍenti saṇhāhi sakhilāhi mañjūhi madhurāhi vācāhi samudācarantiyo - ‘‘māyaṃ puṇṇamukho phussakokilo āsane pariyukkaṇṭhī’’ti.
Paññāsa dijakaññāyo disodisaṃ uḍḍenti anekarukkhavividhavikatiphalamāharantiyo - ‘‘māyaṃ puṇṇamukho phussakokilo khudāya parikilamitthā’’ti.
Atha khalu, bho, tā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ ārāmeneva ārāmaṃ uyyāneneva uyyānaṃ nadītittheneva nadītitthaṃ pabbatasikhareneva pabbatasikharaṃ ambavaneneva ambavanaṃ jambuvaneneva jambuvanaṃ labujavaneneva labujavanaṃ nāḷikerasañcāriyeneva nāḷikerasañcāriyaṃ khippameva abhisambhonti ratitthāya.
Atha khalu, bho, puṇṇamukho phussakokilo tāhi dijakaññāhi divasaṃ paribyūḷho evaṃ pasaṃsati - ‘‘sādhu, sādhu, bhaginiyo, etaṃ kho, bhaginiyo, tumhākaṃ patirūpaṃ kuladhītānaṃ, yaṃ tumhe bhattāraṃ paricareyyāthā’’ti.
Atha khalu, bho, puṇṇamukho phussakokilo yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami. Addasaṃsu kho kuṇālassa sakuṇassa paricārikā dijakaññāyo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna yena puṇṇamukho phussakokilo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ etadavocuṃ - ‘‘ayaṃ, samma puṇṇamukha, kuṇālo sakuṇo ativiya pharuso ativiya pharusavāco, appevanāma tavampi āgamma piyavācaṃ labheyyāmā’’ti. ‘‘Appevanāma, bhaginiyo’’ti vatvā yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kuṇālena sakuṇena saddhiṃ paṭisammoditvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho puṇṇamukho phussakokilo taṃ kuṇālaṃ sakuṇaṃ etadavoca - ‘‘kissa tvaṃ, samma kuṇāla, itthīnaṃ sujātānaṃ kuladhītānaṃ sammāpaṭipannānaṃ micchāpaṭipanno’si? Amanāpabhāṇīnampi kira, samma kuṇāla, itthīnaṃ manāpabhāṇinā bhavitabbaṃ, kimaṅga pana manāpabhāṇīna’’nti!
Evaṃ vutte, kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ evaṃ apasādesi - ‘‘nassa tvaṃ, samma jamma vasala, vinassa tvaṃ, samma jamma vasala, ko nu tayā viyatto jāyājinenā’’ti. Evaṃ apasādito ca pana puṇṇamukho phussakokilo tatoyeva paṭinivatti.
Atha khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa aparena samayena nacirasseva kharo ābādho uppajji lohitapakkhandikā. Bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Atha khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa paricārikānaṃ dijakaññānaṃ etadahosi - ‘‘ābādhiko kho ayaṃ puṇṇamukho phussakokilo, appevanāma imamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti ekaṃ adutiyaṃ ohāya yena kuṇālo sakuṇo tenupasaṅkamiṃsu. Addasā kho kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo dūratova āgacchantiyo, disvāna tā dijakaññāyo etadavoca - ‘‘kahaṃ pana tumhaṃ vasaliyo bhattā’’ti? ‘‘Ābādhiko kho, samma kuṇāla, puṇṇamukho phussakokilo appevanāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti. Evaṃ vutte, kuṇālo sakuṇo tā dijakaññāyo evaṃ apasādesi - ‘‘nassatha tumhe vasaliyo, vinassatha tumhe vasaliyo, coriyo dhuttiyo asatiyo lahucittāyo katassa appaṭikārikāyo anilo viya yenakāmaṃgamāyo’’ti; vatvā yena puṇṇamukho phussakokilo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ etadavoca - ‘‘haṃ, samma, puṇṇamukhā’’ti. ‘‘Haṃ, samma, kuṇālā’’ti.
Atha khalu, bho kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ pakkhehi ca mukhatuṇḍakena ca pariggahetvā vuṭṭhāpetvā nānābhesajjāni pāyāpesi. Atha khalu, bho, puṇṇamukhassa phussakokilassa so ābādho paṭippassambhīti. Atha khalu, bho, kuṇālo sakuṇo taṃ puṇṇamukhaṃ phussakokilaṃ gilānavuṭṭhitaṃ aciravuṭṭhitaṃ gelaññā etadavoca -
‘‘Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, kaṇhā dvepitikā pañcapatikāya chaṭṭhe purise cittaṃ paṭibandhantiyā, yadidaṃ kabandhe pīṭhasappimhīti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ -
Ete patī pañca matticca nārī, akāsi khujjavāmanakena pāpa’’nti.
‘‘Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, saccatapāpī nāma samaṇī susānamajjhe vasantī catutthabhattaṃ pariṇāmayamānā surādhuttakena pāpamakāsi.
‘‘Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, kākavatī nāma devī samuddamajjhe vasantī bhariyā venateyyassa naṭakuverena pāpamakāsi.
Diṭṭhā mayā, samma puṇṇamukha, kuruṅgadevī nāma lomasuddarī eḷikakumāraṃ kāmayamānā chaḷaṅgakumāradhanantevāsinā pāpamakāsi.
Evañhetaṃ mayā ñātaṃ, brahmadattassa mātaraṃ ohāya kosalarājaṃ pañcālacaṇḍena pāpamakāsi.
Mahī yathā jagati samānarattā, vasundharā itarītarāpatiṭṭhā;
Sabbasahā aphandanā akuppā, tathitthiyo tāyo na vissase naro.
Pasayhakhādī parahiṃsane rato, tathitthiyo tāyo na vissase naro.
‘‘Na khalu, samma puṇṇamukha, vesiyo nāriyo gamaniyo, na hetā bandhakiyo nāma, vadhikāyo nāma etāyo, yadidaṃ vesiyo nāriyo gamaniyo’’ti.
‘‘Coro viya veṇikatā, madirāva diddhā vāṇijo viya vācāsanthutiyo, issasiṅghamiva viparivattāyo, uragāmiva dujivhāyo, sobbhamiva paṭicchannā, pātālamiva duppūrā rakkhasī viya duttosā, yamovekantahāriyo, sikhīriva sabbabhakkhā, nadīriva sabbavāhī, anilo viya yenakāmaṃcarā, neru viya avisesakarā, visarukkho viya niccaphalitāyo’’ti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ -
Issasiṅghamiva parivattā, dujivhā urago viya.
Rakkhasī viya duttosā, yamovekantahāriyo.
Visarukkho viya niccaphalā, nāsayanti ghare bhogaṃ;
Ratanantakaritthiyo’’ti.
‘‘Cattārimāni, samma puṇṇamukha, yāni (vatthūni kicce jāte anatthacarāni bhavanti; tāni) parakule na vāsetabbāni - goṇaṃ dhenuṃ yānaṃ bhariyā. Cattāri etāni paṇḍito dhanāni gharā na vippavāsaye.
Bhañjanti rathaṃ ayānakā, ativāhena hananti puṅgavaṃ;
Dohena hananti vacchakaṃ, bhariyā ñātikule padussatī’’’ti.
‘‘Cha imāni, samma puṇṇamukha, yāni (vatthūni) kicce jāte anatthacarāni bhavanti -
Dūre mitto pāpasahāyako ca, kicce jāte anatthacarāni bhava’’’nti.
‘‘Aṭṭhahi khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti. Daliddatā, āturatā, jiṇṇatā, surāsoṇḍatā, muddhatā, pamattatā, sabbakiccesu anuvattanatā, sabbadhanaanuppadānena - imehi khalu, samma puṇṇamukha, aṭṭhahi ṭhānehi itthī sāmikaṃ avajānāti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ -
Pamattaṃ muddhapattañca, sabbakiccesu hāpanaṃ;
Sabbakāmappadānena, avajānāti sāmika’’’nti.
‘‘Navahi khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī padosamāharati. Ārāmagamanasīlā ca hoti, uyyānagamanasīlā ca hoti, nadītitthagamanasīlā ca hoti, ñātikulagamanasīlā ca hoti, parakulagamanasīlā ca hoti, ādāsadussamaṇḍanānuyogamanuyuttasīlā ca hoti, majjapāyinī ca hoti, nillokanasīlā ca hoti, sadvāraṭhāyinī ca hoti - imehi khalu, samma puṇṇamukha, navahi ṭhānehi itthī padosamāharatīti. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ -
Ādāsadussamaṇḍanamanuyuttā, yā citthī majjapāyinī.
Navahetehi ṭhānehi, padosamāharanti itthiyo’’’ti.
‘‘Cattālīsāya khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī purisaṃ accācarati. Vijambhati, vinamati, vilasati, vilajjati, nakhena nakhaṃ ghaṭṭeti, pādena pādaṃ akkamati, kaṭṭhena pathaviṃ vilikhati, dārakaṃ ullaṅghati ullaṅghāpeti, kīḷati kīḷāpeti, cumbati cumbāpeti, bhuñjati bhuñjāpeti, dadāti, yācati, katamanukaroti, uccaṃ bhāsati, nīcaṃ bhāsati, aviccaṃ bhāsati, viviccaṃ bhāsati, naccena gītena vāditena rodanena vilasitena vibhūsitena jagghati, pekkhati, kaṭiṃ cāleti, guyhabhaṇḍakaṃ sañcāleti, ūruṃ vivarati, ūruṃ pidahati, thanaṃ dasseti, kacchaṃ dasseti, nābhiṃ dasseti, akkhiṃ nikhanati, bhamukaṃ ukkhipati, oṭṭhaṃ upalikhati, jivhaṃ nillāleti, dussaṃ muñcati, dussaṃ paṭibandhati, sirasaṃ muñcati, sirasaṃ bandhati - imehi khalu, samma puṇṇamukha, cattālīsāya ṭhānehi itthī purisaṃ accācarati.
‘‘Pañcavīsāya khalu, samma puṇṇamukha, ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati. Sāmikassa pavāsaṃ vaṇṇeti, pavuṭṭhaṃ na sarati, āgataṃ nābhinandati, avaṇṇaṃ tassa bhaṇati, vaṇṇaṃ tassa na bhaṇati, anatthaṃ tassa carati, atthaṃ tassa na carati, akiccaṃ tassa karoti, kiccaṃ tassa na karoti, paridahitvā sayati, parammukhī nipajjati, parivattakajātā kho pana hoti kuṅkumiyajātā, dīghaṃ assasati, dukkhaṃ vedayati, uccārapassāvaṃ abhiṇhaṃ gacchati, vilomamācarati, parapurisasaddaṃ sutvā kaṇṇasotaṃ vivaramodahati, nihatabhogā kho pana hoti, paṭivissakehi santhavaṃ karoti, nikkhantapādā kho pana hoti, visikhānucārinī aticārinī kho pana hoti, niccaṃ sāmike agāravā paduṭṭhamanasaṅkappā, abhiṇhaṃ dvāre tiṭṭhati, kacchāni aṅgāni thanāni dasseti, disodisaṃ gantvā pekkhati - imehi khalu, samma puṇṇamukha, pañcavīsāya ṭhānehi itthī paduṭṭhā veditabbā bhavati. Bhavati ca panuttarettha vākyaṃ -
Disvāna patimāgataṃ nābhinandati;
Bhattāravaṇṇaṃ na kadāci bhāsati, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Paridahitvā sayati parammukhī, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Uccārapassāvamabhiṇhaṃ gacchati, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Nihatabhogā ca karoti santhavaṃ, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Paṭivissakehi ca karoti santhavaṃ, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Aticārinī hoti apetagāravā, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Disodisaṃ pekkhati bhantacittā, ete paduṭṭhāya bhavanti lakkhaṇā.
Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake.
Sabbāva itthī kayiruṃ nu pāpaṃ, aññaṃ alattha pīṭhasappināpi saddhiṃ.
Sabbattha nāpītikarāpi ce siyā, na vissase titthasamā hi nāriyo’’ti.
Taṃ tādisaṃ maccaṃ cajitvā bhariyā, aññaṃ disvā purisaṃ pīṭhasappiṃ.
Avācarī paṭṭhavasānugassa, kaṃ vāpi itthī nāticare tadaññaṃ.
Avācarī paṭṭhavasānugassa, taṃ vāpi sā nājjhagā kāmakāminī.
Nādevasatto puriso, thīnaṃ saddhātumarahati.
Anariyā samatikkantadhammā, sasseva cittassa vasaṃ vajanti.
Āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti, tasmāhamitthīnaṃ na vissasāmi.
Calācalaṃ hadayamitthiyānaṃ, cakkassa nemi viya parivattati.
Saṇhāhi vācāhi nayanti menaṃ, kambojakā jalajeneva assaṃ.
Samantato naṃ parivajjayanti, tiṇṇo nadīpāragatova kullaṃ.
Sevanti hetā piyamappiyañca, nāvā yathā orakūlaṃ parañca.
Yo tā mayhanti maññeyya, vātaṃ jālena bādhaye.
Evaṃ lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati.
Gāvo bahitiṇasseva, omasanti varaṃ varaṃ.
Ete naro niccayato bhajetha, tesaṃ have dubbidu sabbabhāvo.
Na parassa bhariyā na dhanassa hetu, etitthiyo pañca na sevitabbā’’’.
Atha khalu, bho, ānando gijjharājā kuṇālassa sakuṇassa ādimajjhakathāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi -
Laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi, tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche.
Āvāsu kiccesu ca naṃ jahanti, tasmāhamitthīnaṃ na vissasāmi.
Sevanti hetā piyamappiyañca, nāvā yathā orakūlaṃ parañca.
Na vissase rājānaṃ sakhā mamanti, na vissase itthi dasanna mātaraṃ.
Accantapemānugatassa bhariyā, na vissase titthasamā hi nāriyo.
Mā dīnakāmāsu asaññatāsu, bhāvaṃ kare gaṅgatitthūpamāsu.
Gāvo bahitiṇasseva, omasanti varaṃ varaṃ.
Athopi dunnivatthena, mañjunā bhaṇitena ca.
Na tā kiñci na jānanti, yaṃ manussesu vañcanaṃ.
Sārattā ca pagabbhā ca, sikhī sabbaghaso yathā.
Sevanti hetā piyamappiyañca, nāvā yathā orakūlaṃ parañca.
Dhanattā paṭivallanti, latāva dumanissitā.
Chavaḍāhakaṃ pupphachaḍḍakaṃ, sadhanamanupatanti nāriyo.
Anugacchanti anupatanti, dhanahetu hi nāriyo’’ti.
Atha khalu, bho, nārado devabrāhmaṇo ānandassa gijjharājassa ādimajjhakathāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi -
Samuddo brāhmaṇo rājā, itthī cāpi dijampati.
Tā samuddaṃ na pūrenti, ūnattā hi na pūrati.
Bhiyyopi sutamiccheyya, ūnattā hi na pūrati.
Ajjhāvasaṃ vijinitvā, anantaratanocitaṃ;
Pāraṃ samuddaṃ pattheti, ūnattā hi na pūrati.
Sūrā ca balavanto ca, sabbakāmarasāharā;
Kareyya navame chandaṃ, ūnattā hi na pūrati.
Sabbitthiyo kaṇṭakānaṃva sākhā, sabbitthiyo dhanahetu vajanti.
Sakena hatthena kareyya ghosaṃ, yo sabbabhāvaṃ pamadāsu osaje.
Thīnaṃ bhāvo durājāno, macchassevodake gataṃ.
Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.
Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.
Jātavedova saṇṭhānaṃ, khippaṃ anudahanti na’’nti.
Atha khalu, bho, kuṇālo sakuṇo nāradassa devabrāhmaṇassa ādimajjhakathāpariyosānaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi -
Uggatejamuragampi āside, eko ekāya pamadāya nālape.
Bādhayanti anupaṭṭhitassatiṃ, dīpe rakkhasigaṇova vāṇije.
Tā gilanti purisassa pābhataṃ, sāgareva makaraṃ timiṅgalo.
Osaranti pamadā pamādinaṃ, loṇatoyavatiyaṃva āpakā.
Jātavedasadisampi tādisaṃ, rāgadosavadhiyo dahanti naṃ.
Rattacittamativeṭhayanti naṃ, sāla māluvalatāva kānane.
Uhasanti pahasanti nāriyo, sambarova satamāyakovidā.
Rakkhitā aticaranti sāmikaṃ, dānavaṃva hadayantarassitā.
Nārinaṃ vasagato na bhāsati, rāhunā upahatova candimā.
Tena bhiyyo byasanaṃ nigacchati, nārinaṃ vasagato apekkhavā.
Hīnamevupagatā hi nāriyo, tā ramanti kuṇapeva makkhikā.
Oḍḍitaṃ namucipāsavākaraṃ, cakkhumā parivajje sukhatthiko.
Devatāhi nirayaṃ nimissati, chedagāmimaṇiyaṃva vāṇijo.
Gacchatī aniyato gaḷāgaḷaṃ, duṭṭhagadrabharathova uppathe.
Āvasitvā tiracchānayoniyaṃ, petarājavisayaṃ na muñcati.
Nāsayanti pamadā pamādinaṃ, duggatiñca paṭipādayanti naṃ.
Soṇṇabyamhanilayā ca accharā, ye caranti pamadāhanatthikā.
Vītarāgavisayūpapattiyā, ye caranti pamadāhanatthikā.
Nibbutehi sucihī na dullabhaṃ, ye caranti pamadāhanatthikā’’ti.
Ānando gijjharājāsi, sāriputto ca nārado;
Parisā buddhaparisā, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.
Kuṇālajātakaṃ catutthaṃ.
537.
Mahāsutasomajātakaṃ (5)
Hanāsi itthī purise ca mūḷho, maṃsassa hetu adu dhanassa kāraṇā’’.
Bhattā ca me bhagavā bhūmipālo, so khādati maṃsaṃ bhadantedisaṃ’’.
Pātova antepuraṃ pāpuṇitvā, lapeyyāsi me rājino sammukhe taṃ’’.
Pātova antepuraṃ pāpuṇitvā, vakkhāmi te rājino sammukhe taṃ’’.
Kāḷo rasakamādāya, rājānaṃ upasaṅkami;
Upasaṅkamma rājānaṃ, idaṃ vacanamabravi.
Hanati itthipurise, tuvaṃ maṃsāni khādasi’’.
Mama atthaṃ karontassa, kimetaṃ paribhāsasi’’.
Parikkhīṇāya parisāya, attānaṃ khādiyā mato.
Vidhamma putte caji ñātake ca, parivattiya attānaññeva khādati.
Mā tvaṃ imaṃ kevalaṃ vārijova, dvipadādhipa suññamakāsi raṭṭhaṃ’’.
Jambupesimaladdhāna, mato so tassa saṅkhaye.
Aladdhā mānusaṃ maṃsaṃ, maññe hissāmi jīvitaṃ’’.
Na tvaṃ arahasi tāta, abhakkhaṃ bhakkhayetave’’.
Sohaṃ tattha gamissāmi, yattha lacchāmi edisaṃ.
Yassa me dassanena tvaṃ, nābhinandasi brāhmaṇa’’.
Tvañca jamma vinassassu, yattha pattaṃ na taṃ suṇe’’.
Pabbājessanti taṃ raṭṭhā, soṇḍaṃ māṇavakaṃ yathā’’.
Accharaṃ kāmayantova, na so bhuñji na so pivi.
Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike.
Aladdhā mānusaṃ maṃsaṃ, maññe hissāmi jīvitaṃ’’.
Abhuttaparibhogena, sabbe abbhatthataṃ gatā.
Abhakkhaṃ rāja bhakkhesi, tasmā pabbājayanti taṃ’’.
Aṭṭhito tvaṃ ṭhitomhīti, lapasi brahmacārini;
Idaṃ te samaṇāyuttaṃ, asiñca me maññasi kaṅkapattaṃ’’.
Corañca loke aṭhitaṃ vadanti, āpāyikaṃ nerayikaṃ ito cutaṃ.
Tena yaññaṃ yajitvāna, evaṃ saggaṃ gamissasi’’.
Akkhāhi me brāhmaṇa etamatthaṃ, kimicchasī demi tayajja patthitaṃ’’.
Taveva atthāya idhāgatosmi, suṇohi gāthā paramatthasaṃhitā’’.
Dīpañhi etaṃ paramaṃ narānaṃ, yaṃ paṇḍitā sokanudā bhavanti.
Kimeva tvaṃ sutasomānutappe, korabyaseṭṭha vacanaṃ suṇoma tetaṃ’.
Satañca dhammo carito purāṇo, taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇassānutappe.
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāvajissaṃ’’.
Amittahatthaṃ punarāvajeyya, korabyaseṭṭha na hi maṃ upesi.
Madhuraṃ piyaṃ jīvitaṃ laddha rāja, kuto tuvaṃ ehisi me sakāsaṃ’’.
Na hi taṃ naraṃ tāyati duggatīhi, yassāpi hetu alikaṃ bhaṇeyya.
Sabbā ca najjo paṭisotaṃ vajeyyuṃ, na tvevahaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ.
Siluccayo meru samūlamuppate, na tvevahaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ’’.
Tayā pamutto anaṇo bhavitvā, saccānurakkhī punarāvajissaṃ’’.
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāvajassu’’.
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāvajissaṃ’’.
Suṇoma gāthāyo satārahāyo, yā me sutā assu hitāya brahme’’.
Sā naṃ saṅgati pāleti, nāsabbhi bahusaṅgamo.
Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo.
Satañca dhammo na jaraṃ upeti, santo have sabbhi pavedayanti.
Tato have dūrataraṃ vadanti, satañca dhammo asatañca rāja’’.
Cattāri tvaṃ sahassāni, khippaṃ gaṇhāhi brāhmaṇa’’.
Paccattameva sutasoma jānahi, sahassiyā nāma kā atthi gāthā’’.
Ahaṃ savantīhi mahodadhīva, na hi tāta tappāmi subhāsitena.
Evampi te paṇḍitā rājaseṭṭha, sutvā na tappanti subhāsitena.
Tameva sakkacca nisāmayāmi, na hi tāta dhammesu mamatthi titti’’.
Kiṃ kāmahetu paribhāsasimaṃ, gacchāmahaṃ porisādassa ñatte’’.
Assāruhā ye ca dhanuggahāse, senaṃ payuñjāma hanāma sattuṃ’’.
Taṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ saranto, dubbhe ahaṃ tassa kathaṃ janinda’’.
Saccavādī saccānurakkhamāno, agamāsi so yattha porisādo’’.
Taṃ saṅkaraṃ brāhmaṇasappadāya, saccānurakkhī punarāgatosmi;
Yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda’’.
Niddhūmake pacitaṃ sādhupakkaṃ, suṇoma gāthāyo satārahāyo’’.
Dhammañcimā abhivadanti gāthā, dhammo ca adhammo ca kuhiṃ sameti.
Natthi saccaṃ kuto dhammo, kiṃ sutena karissasi’’.
Ubhopi te pecca samā bhavanti, kasmā no adhammikaṃ brūsi maṃ tvaṃ’’.
Abhakkhaṃ rāja bhakkhesi, tasmā adhammiko tuvaṃ’’.
Amittahatthaṃ punarāgatosi, na khattadhamme kusalosi rāja’’.
Tasmā ahaṃ khattadhammaṃ pahāya, saccānurakkhī punarāgatosmi;
Yajassu yaññaṃ khāda maṃ porisāda’’.
Sabbaṃ tahiṃ labhasi sāmitāya, saccena kiṃ passasi ānisaṃsaṃ’’.
Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca, taranti jātimaraṇassa pāraṃ’’.
Amittahatthaṃ punarāgatosi, na hi nūna te maraṇabhayaṃ janinda;
Alīnacitto asi saccavādī’’.
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda.
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda.
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda.
Visodhito paralokassa maggo, dhamme ṭhito ko maraṇassa bhāye.
Anānutappaṃ paralokaṃ gamissaṃ, yajassu yaññaṃ ada maṃ porisāda’’.
Muddhāpi tassa viphaleyya sattadhā, yo tādisaṃ saccavādiṃ adeyya’’.
Api gāthā suṇitvāna, dhamme me ramate mano’’.
Sā naṃ saṅgati pāleti, nāsabbhi bahusaṅgamo.
Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo.
Satañca dhammo na jaraṃ upeti, santo have sabbhi pavedayanti.
Tato have dūrataraṃ vadanti, satañca dhammo asatañca rāja’’.
Ānandi vitto sumano patīto, cattāri te samma vare dadāmi’’.
Giddho rase duccarite niviṭṭho, kiṃ tvaṃ varaṃ dassasi pāpadhamma.
Sandiṭṭhikaṃ kalahamimaṃ vivādaṃ, ko paṇḍito jānamupabbajeyya’’.
Varassu samma avikampamāno, pāṇaṃ cajitvānapi dassameva’’.
Passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ, etaṃ varānaṃ paṭhamaṃ varāmi’’.
Passāsi maṃ vassasataṃ arogaṃ, etaṃ varānaṃ paṭhamaṃ dadāmi’’.
Na tādise bhūmipatī adesi, etaṃ varānaṃ dutiyaṃ varāmi’’.
Na tādise bhūmipatī ademi, etaṃ varānaṃ dutiyaṃ dadāmi’’.
Sake te raṭṭhe paṭipādayāhi, etaṃ varānaṃ tatiyaṃ varāmi’’.
Sake te raṭṭhe paṭipādayāmi, etaṃ varānaṃ tatiyaṃ dadāmi’’.
Manussamaṃsaṃ viramehi rāja, etaṃ varānaṃ catutthaṃ varāmi’’.
Sohaṃ kathaṃ etto upārameyyaṃ, aññaṃ varānaṃ catutthaṃ varassu’’.
Attāva seyyo paramā ca seyyo, labbhā piyā ocitatthena pacchā’’.
Namhi sakkā nivāretuṃ, aññaṃ varaṃ samma varassu’’.
Soṇḍova pitvā visamissapānaṃ, teneva so hoti dukkhī parattha.
Dukkhitova pitvāna yathosadhāni, teneva so hoti sukhī parattha’’.
Etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho, taṃ te varaṃ kinti mahaṃ dadāmi’’.
Varassu samma iti maṃ avoca, iccabravī tvaṃ na hi te sameti’’.
Manussamaṃsassa kate upāgā, taṃ te varaṃ kinti mahaṃ dadeyyaṃ.
Varassu samma avikampamāno, pāṇaṃ cajitvānapi dassameva’’.
Datvā varaṃ khippamavākarohi, etena sampajja surājaseṭṭha.
Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’.
Taṃ hissa dīpañca parāyaṇañca, na tena mittiṃ jirayetha pañño.
Sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ, etampi te samma varaṃ dadāmi.
Tuvampi me samma karohi vākyaṃ, ubhopi gantvāna pamocayāma’’.
Ahampi te samma karomi vākyaṃ, ubhopi gantvāna pamocayāma’’.
Na jātu dubbhetha imassa rañño, saccappaṭiññaṃ me paṭissuṇātha’’.
Na jātu dubbhema imassa rañño, saccappaṭiññaṃ te paṭissuṇāma’’.
Evameva vo hotu ayañca rājā, tumhe ca vo hotha yatheva puttā’’.
Evameva no hotu ayañca rājā, mayampi hessāma yatheva puttā’’.
Sudhaṃva indo paribhuñjiyāna, hitvā katheko ramasī araññe.
Indaṃva devesu pamodayiṃsu, hitvā katheko ramasī araññe.
Seyyassa majjhamhi sukhaṃ sayitvā, hitvā katheko ramasī araññe.
Bahuṃ sugītañca suvāditañca, hitvā katheko ramasī araññe.
Hayehi nāgehi rathehupetaṃ, hitvā katheko ramasī araññe’’.
Kāḷapakkhūpamo rāja, asataṃ hoti samāgamo.
Akāsiṃ pāpakaṃ kammaṃ, yena gacchāmi duggatiṃ.
Sukkapakkhūpamo rāja, sataṃ hoti samāgamo.
Kāhāmi kusalaṃ kammaṃ, yena gacchāmi suggatiṃ.
Evampi hoti asataṃ samāgamo, anaddhaneyyo udakaṃ thaleva.
Evampi ve hoti sataṃ samāgamo, ciraṭṭhitīko udakaṃ sareva.
Khippañhi veti asataṃ samāgamo, tasmā sataṃ dhammo asabbhi ārakā’’.
Na sā bhariyā yā patino na vibheti, na te puttā ye na bharanti jiṇṇaṃ.
Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo.
Bhāsamānañca jānanti, desentaṃ amataṃ padaṃ.
Subhāsitaddhajā isayo, dhammo hi isinaṃ dhajo’’ti.
Mahāsutasomajātakaṃ pañcamaṃ.
Asītinipātaṃ niṭṭhitaṃ.
Tassuddānaṃ -
Sakuṇāladijādhipativhayano, sutasomavaruttamasavhayanoti.