3.
Tatiyapaṇṇāsakaṃ
1.
Āsāduppajahavaggavaṇṇanā
119.
Tatiyassa paṇṇāsakassa paṭhame āsāti taṇhā.
Duppajahāti duccajā dunnīharā.
Lābhāsāya duppajahabhāvena sattā dasapi vassāni vīsatipi saṭṭhipi vassāni ‘‘ajja labhissāma, sve labhissāmā’’ti rājānaṃ upaṭṭhahanti, kasikammādīni karonti, ubhatobyūḷhaṃ saṅgāmaṃ pakkhandanti, ajapathasaṅkupathādayo paṭipajjanti, nāvāya mahāsamuddaṃ pavisanti.
Jīvitāsāya duppajahattā sampatte maraṇakālepi vassasatajīviṃ attānaṃ maññanti.
So kammakammanimittādīni passantopi ‘‘dānaṃ dehi pūjaṃ, karohī’’ti anukampakehi vuccamāno ‘‘nāhaṃ marissāmi, jīvissāmi’’cceva āsāya kassaci vacanaṃ na gaṇhāti.
120.
Dutiye pubbakārīti paṭhamaṃ upakārassa kārako.
Kataññūkatavedīti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako.
Tesu pubbakārī ‘‘iṇaṃ demī’’ti saññaṃ karoti, pacchā kārako ‘‘iṇaṃ jīrāpemī’’ti saññaṃ karoti.
121.
Tatiye titto ca tappetā cāti paccekabuddho ca tathāgatasāvako ca khīṇāsavo titto nāma, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho titto ca tappetā ca.
122.
Catutthe duttappayāti dāyakena duttappayā tappetuṃ na sukarā.
Nikkhipatīti nidahati na paribhuñjati.
Vissajjetīti paresaṃ deti.
123.
Pañcame na vissajjetīti sabbaṃyeva paresaṃ na deti, attano pana yāpanamattaṃ gahetvā avasesaṃ deti.
124.
Chaṭṭhe subhanimittanti iṭṭhārammaṇaṃ.
125.
Sattame paṭighanimittanti aniṭṭhanimittaṃ.
126.
Aṭṭhame parato ca ghosoti parassa santikā assaddhammasavanaṃ.
127.
Navame parato ca ghosoti parassa santikā saddhammasavanaṃ.
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
Āsāduppajahavaggo paṭhamo.
2.
Āyācanavaggavaṇṇanā
131.
Dutiyassa paṭhame evaṃ sammā āyācamāno āyāceyyāti saddho bhikkhu uṭṭhahitvā ‘‘yādiso sāriputtatthero paññāya, ahampi tādiso homi.
Yādiso mahāmoggallānatthero iddhiyā, ahampi tādiso homī’’ti evaṃ āyācanto pihento patthento yaṃ atthi, tasseva patthitattā sammā pattheyya nāma.
Ito uttari patthento micchā pattheyya.
Evarūpā hi patthanā yaṃ natthi, tassa patthitattā micchāpatthanā nāma hoti.
Kiṃ kāraṇā?
Esā, bhikkhave, tulā etaṃ pamāṇanti yathā hi suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā tulentassa tulā icchitabbā, dhaññaṃ minantassa mānanti tulane tulā, minane ca mānaṃ pamāṇaṃ hoti, evameva mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ esā tulā etaṃ pamāṇaṃ yadidaṃ sāriputtamoggallānā.
Te gahetvā ‘‘ahampi ñāṇena vā iddhiyā vā etampamāṇo homī’’ti attānaṃ tuletuṃ vā pamāṇetuṃ vā sakkā, na ito aññathā.
132.
Dutiyādīsupi eseva nayo.
Idaṃ panettha visesamattaṃ -
khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā cāti etāsu hi khemā paññāya aggā, uppalavaṇṇā iddhiyā.
Tasmā ‘‘paññāya vā iddhiyā vā etādisī homī’’ti sammā āyācamānā āyāceyya.
Tathā citto gahapati paññāya aggo, hatthako rājakumāro mahiddhikatāya.
Tasmā ‘‘paññāya vā iddhiyā vā ediso homī’’ti sammā āyācamāno āyāceyya.
Khujjuttarāpi mahāpaññatāya aggā, nandamātā mahiddhikatāya.
Tasmā ‘‘paññāya vā iddhiyā vā etādisī homī’’ti sammā āyācamānā āyāceyya.
135.
Pañcame khatanti guṇānaṃ khatattā khataṃ.
Upahatanti guṇānaṃ upahatattā upahataṃ, chinnaguṇaṃ naṭṭhaguṇanti attho.
Attānaṃ pariharatīti nigguṇaṃ attānaṃ jaggati gopāyati.
Sāvajjoti sadoso.
Sānuvajjoti saupavādo.
Pasavatīti paṭilabhati.
Ananuviccāti ajānitvā avinicchinitvā.
Apariyogāhetvāti ananupavisitvā.
Avaṇṇārahassāti avaṇṇayuttassa micchāpaṭipannassa titthiyassa vā titthiyasāvakassa vā.
Vaṇṇaṃ bhāsatīti ‘‘suppaṭipanno esa sammāpaṭipanno’’ti guṇaṃ katheti.
Vaṇṇārahassāti buddhādīsu aññatarassa sammāpaṭipannassa.
Avaṇṇaṃ bhāsatīti ‘‘duppaṭipanno esa micchāpaṭipanno’’ti aguṇaṃ katheti.
Avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsatīti idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ ‘‘itipi duppaṭipannā itipi micchāpaṭipannā’’ti avaṇṇaṃ bhāsati.
Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatīti suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ ‘‘itipi suppaṭipannā itipi sammāpaṭipannā’’ti vaṇṇaṃ bhāsati.
136.
Chaṭṭhe appasādanīye ṭhāneti appasādakāraṇe.
Pasādaṃ upadaṃsetīti duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya ‘‘ayaṃ suppaṭipadā sammāpaṭipadā’’ti pasādaṃ janeti.
Pasādanīye ṭhāne appasādanti suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya ‘‘ayaṃ duppaṭipadā micchāpaṭipadā’’ti appasādaṃ janetīti.
Sesamettha uttānameva.
137.
Sattame dvīsūti dvīsu okāsesu dvīsu kāraṇesu.
Micchāpaṭipajjamānoti micchāpaṭipattiṃ paṭipajjamāno.
Mātari ca pitari cāti mittavindako viya mātari, ajātasattu viya pitari.
Sukkapakkho vuttanayeneva veditabbo.
138.
Aṭṭhame tathāgate ca tathāgatasāvake cāti devadatto viya tathāgate, kokāliko viya ca tathāgatasāvake.
Sukkapakkhe ānandatthero viya tathāgate, nandagopālakaseṭṭhiputto viya ca tathāgatasāvake.
139.
Navame sacittavodānanti sakacittassa vodānaṃ, aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ etaṃ nāmaṃ.
Na ca kiñci loke upādiyatīti loke ca rūpādīsu dhammesu kiñci ekaṃ dhammampi na gaṇhāti na parāmasati.
Evamettha anupādānaṃ nāma dutiyo dhammo hoti.
Dasamekādasamāni uttānatthānevāti.
Āyācanavaggo dutiyo.
3.
Dānavaggavaṇṇanā
142.
Tatiyassa paṭhame dānānīti diyyanakavasena dānāni, deyyadhammassetaṃ nāmaṃ.
Savatthukā vā cetanā dānaṃ, sampattipariccāgassetaṃ nāmaṃ.
Āmisadānanti cattāro paccayā diyyanakavasena āmisadānaṃ nāma.
Dhammadānanti idhekacco amatapattipaṭipadaṃ kathetvā deti, idaṃ dhammadānaṃ nāma.
143.
Dutiye cattāro paccayā yajanakavasena yāgo nāma dhammopi yajanakavasena yāgoti veditabbo.
144.
Tatiye āmisassa cajanaṃ āmisacāgo, dhammassa cajanaṃ dhammacāgo.
Catutthe upasaggamattaṃ viseso.
146.
Pañcame catunnaṃ paccayānaṃ bhuñjanaṃ āmisabhogo, dhammassa bhuñjanaṃ dhammabhogo.
Chaṭṭhe upasaggamattaṃ viseso.
148.
Sattame catunnaṃ paccayānaṃ saṃvibhajanaṃ āmisasaṃvibhāgo, dhammassa saṃvibhajanaṃ dhammasaṃvibhāgo.
149.
Aṭṭhame catūhi paccayehi saṅgaho āmisasaṅgaho, dhammena saṅgaho dhammasaṅgaho.
150.
Navame catūhi paccayehi anuggaṇhanaṃ āmisānuggaho, dhammena anuggaṇhanaṃ dhammānuggaho.
151.
Dasame catūhi paccayehi anukampanaṃ āmisānukampā, dhammena anukampanaṃ dhammānukampāti.
Dānavaggo tatiyo.
4.
Santhāravaggavaṇṇanā
152.
Catutthassa paṭhame catūhi paccayehi attano ca parassa ca antarapaṭicchādanavasena santharaṇaṃ āmisasanthāro, dhammena santharaṇaṃ dhammasanthāro.
Dutiye upasaggamattaṃ viseso.
154.
Tatiye vuttappakārassa āmisassa esanā āmisesanā, dhammassa esanā dhammesanā.
Catutthe upasaggamattameva viseso.
156.
Pañcame matthakappattā āmisapariyesanā āmisapariyeṭṭhi, matthakappattāva dhammapariyesanā dhammapariyeṭṭhīti vuttā.
157.
Chaṭṭhe āmisena pūjanaṃ āmisapūjā, dhammena pūjanaṃ dhammapūjā.
158.
Sattame ātitheyyānīti āgantukadānāni.
Atitheyyānītipi pāṭho.
159.
Aṭṭhame āmisaṃ ijjhanakasamijjhanakavasena āmisiddhi, dhammopi ijjhanakasamijjhanakavasena dhammiddhi.
160.
Navame āmisena vaḍḍhanaṃ āmisavuddhi, dhammena vaḍḍhanaṃ dhammavuddhi.
161.
Dasame ratikaraṇaṭṭhena āmisaṃ āmisaratanaṃ, dhammo dhammaratanaṃ.
162.
Ekādasame āmisassa cinanaṃ vaḍḍhanaṃ āmisasannicayo, dhammassa cinanaṃ vaḍḍhanaṃ dhammasannicayo.
163.
Dvādasame āmisassa vipulabhāvo āmisavepullaṃ, dhammassa vipulabhāvo dhammavepullanti.
Santhāravaggo catuttho.
5.
Samāpattivaggavaṇṇanā
164.
Pañcamassa paṭhame samāpattikusalatāti āhārasappāyaṃ utusappāyaṃ pariggaṇhitvā samāpattisamāpajjane chekatā.
Samāpattivuṭṭhānakusalatāti yathāparicchedena gate kāle viyatto hutvā uṭṭhahanto vuṭṭhānakusalo nāma hoti, evaṃ kusalatā.
165.
Dutiye ajjavanti ujubhāvo.
Maddavanti mudubhāvo.
166.
Tatiye khantīti adhivāsanakhanti.
Soraccanti susīlyabhāvena suratabhāvo.
167.
Catutthe sākhalyanti saṇhavācāvasena sammodamānabhāvo.
Paṭisanthāroti āmisena vā dhammena vā paṭisantharaṇaṃ.
168.
Pañcame avihiṃsāti karuṇāpubbabhāgo.
Soceyyanti sīlavasena sucibhāvo.
Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.
171.
Aṭṭhame paṭisaṅkhānabalanti paccavekkhaṇabalaṃ.
172.
Navame muṭṭhassacce akampanena satiyeva satibalaṃ.
Uddhacce akampanena samādhiyeva samādhibalaṃ.
173.
Dasame samathoti cittekaggatā.
Vipassanāti saṅkhārapariggāhakaññāṇaṃ.
174.
Ekādasame sīlavipattīti dussīlyaṃ.
Diṭṭhivipattīti micchādiṭṭhi.
175.
Dvādasame sīlasampadāti paripuṇṇasīlatā.
Diṭṭhisampadāti sammādiṭṭhikabhāvo.
Tena kammassakatasammādiṭṭhi, jhānasammādiṭṭhi, vipassanāsammādiṭṭhi, maggasammādiṭṭhi, phalasammādiṭṭhīti sabbāpi pañcavidhā sammādiṭṭhi saṅgahitā hoti.
176.
Terasame sīlavisuddhīti visuddhisampāpakaṃ sīlaṃ.
Diṭṭhivisuddhīti visuddhisampāpikā catumaggasammādiṭṭhi, pañcavidhāpi vā sammādiṭṭhi.
177.
Cuddasame diṭṭhivisuddhīti visuddhisampāpikā sammādiṭṭhiyeva.
Yathādiṭṭhissa ca padhānanti heṭṭhimamaggasampayuttaṃ vīriyaṃ.
Tañhi tassā diṭṭhiyā anurūpattā ‘‘yathādiṭṭhissa ca padhāna’’nti vuttaṃ.
178.
Pannarasame asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti aññatra arahattamaggā kusalesu dhammesu asantuṭṭhibhāvo.
179.
Soḷasame muṭṭhassaccanti muṭṭhassatibhāvo.
Asampajaññanti aññāṇabhāvo.
180.
Sattarasame apilāpanalakkhaṇā sati.
Sammā pajānanalakkhaṇaṃ sampajaññanti.
Samāpattivaggo pañcamo. Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.
1.
Kodhapeyyālaṃ
181.
Ito paresu kujjhanalakkhaṇo kodho.
Upanandhanalakkhaṇo upanāho.
Sukatakaraṇamakkhanalakkhaṇo makkho.
Yugaggāhalakkhaṇo palāso.
Usūyanalakkhaṇā issā.
Pañcamaccherabhāvo macchariyaṃ.
Taṃ sabbampi maccharāyanalakkhaṇaṃ.
Katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā.
Kerāṭikalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ.
Alajjanākāro ahirikaṃ.
Upavādato abhāyanākāro anottappaṃ.
Akkodhādayo tesaṃ paṭipakkhavasena veditabbā.
185.
Sekkhassa bhikkhunoti sattavidhassāpi sekkhassa upariupariguṇehi parihānāya saṃvattanti, puthujjanassa pana paṭhamataraṃyeva parihānāya saṃvattantīti veditabbā.
Aparihānāyāti upariupariguṇehi aparihānatthāya.
187.
Yathābhataṃ nikkhittoti yathā ānetvā nikkhitto, evaṃ niraye patiṭṭhito vāti veditabbo.
190.
Ekaccoti yassete kodhādayo atthi, so ekacco nāma.
Kodhapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.
2.
Akusalapeyyālaṃ
191-200.
Sāvajjāti sadosā.
Anavajjāti niddosā.
Dukkhudrayāti dukkhavaḍḍhikā.
Sukhudriyāti sukhavaḍḍhikā.
Sabyābajjhāti sadukkhā.
Abyābajjhāti niddukkhā.
Ettāvatā vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.
Akusalapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.
3.
Vinayapeyyālaṃ
201.
Dveme, bhikkhave, atthavase paṭiccāti, bhikkhave, dve atthe nissāya dve kāraṇāni sandhāya.
Sikkhāpadaṃ paññattanti sikkhākoṭṭhāso ṭhapito.
Saṅghasuṭṭhutāyāti saṅghassa suṭṭhubhāvāya, ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vatvā sampaṭicchanatthāyāti attho.
Saṅghaphāsutāyāti saṅghassa phāsuvihāratthāya.
Dummaṅkūnanti dussīlānaṃ.
Pesalānanti pīyasīlānaṃ.
Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānanti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve vītikkamapaccayā paṭiladdhabbānaṃ vadhabandhanādidukkhadhammasaṅkhātānaṃ āsavānaṃ.
Saṃvarāyāti pidahanatthāya.
Samparāyikānanti tathārūpānaṃyeva apāyadukkhasaṅkhātānaṃ samparāye uppajjanakaāsavānaṃ.
Paṭighātāyāti paṭisedhanatthāya.
Verānanti akusalaverānampi puggalaverānampi.
Vajjānanti dosānaṃ.
Te eva vā dukkhadhammā vajjanīyattā idha vajjāti adhippetā.
Bhayānanti cittutrāsabhayānampi bhayahetūnaṃ tesaṃyeva dukkhadhammānampi.
Akusalānanti akkhamaṭṭhena akusalasaṅkhātānaṃ dukkhadhammānaṃ.
Gihīnaṃ anukampāyāti gihīsu ujjhāyantesu paññattasikkhāpadaṃ gihīnaṃ anukampāya paññattaṃ nāma.
Pāpicchānaṃ pakkhupacchedāyāti pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti tesaṃ pakkhupacchedanatthāya.
Appasannānaṃ pasādāyāti pubbe appasannānampi paṇḍitamanussānaṃ sikkhāpadapaññattisampadaṃ disvā pasāduppattiatthāya.
Pasannānaṃ bhiyyobhāvāyāti pasannānaṃ uparūparipasādabhāvāya.
Saddhammaṭṭhitiyāti saddhammassa ciraṭṭhitatthaṃ.
Vinayānuggahāyāti pañcavidhassāpi vinayassa anuggaṇhanatthāya.
202-230.
Pātimokkhaṃ paññattanti bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunipātimokkhanti duvidhaṃ pātimokkhaṃ paññattaṃ.
Pātimokkhuddesoti bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāroti nava pātimokkhuddesā paññattā.
Pātimokkhaṭṭhapananti uposathaṭṭhapanaṃ.
Pavāraṇā paññattāti cātuddasikā pannarasikāti dve pavāraṇā paññattā.
Pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññattanti sāpattikassa bhikkhuno pavāraṇā uttiyā vattamānāya pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññattaṃ.
Tajjanīyakammādīsu bhikkhū vācāsattīhi vitudantānaṃ paṇḍukalohitakānaṃ bhikkhūnaṃ tajjanīyakammaṃ paññattaṃ.
Bālassa abyattassa seyyasakassa bhikkhuno niyassakammaṃ paññattaṃ.
Kuladūsake assajipunabbasuke bhikkhū ārabbha pabbājanīyakammaṃ paññattaṃ.
Gihīnaṃ akkosakassa sudhammattherassa paṭisāraṇīyakammaṃ paññattaṃ.
Āpattiyā adassanādīsu ukkhepanīyakammaṃ paññattaṃ.
Garukāpattiṃ āpannassa paṭicchannāya āpattiyā parivāsadānaṃ paññattaṃ.
Parivāse antarāpattiṃ āpannassa mūlāya paṭikassanaṃ paññattaṃ.
Paṭicchannāyapi appaṭicchannāyapi āpattiyā mānattadānaṃ paññattaṃ.
Ciṇṇamānattassa abbhānaṃ paññattaṃ.
Sammā vattantassa osāraṇīyaṃ paññattaṃ.
Asammāvattanādīsu nissāraṇīyaṃ paññattaṃ.
Ehibhikkhūpasampadā saraṇagamanūpasampadā ovādūpasampadā pañhābyākaraṇūpasampadā ñatticatutthakammūpasampadā garudhammūpasampadā ubhatosaṅghe upasampadā dūtena upasampadāti aṭṭhavidhā upasampadā paññattā. Ñattikammaṃ nava ṭhānāni gacchatīti evaṃ navaṭṭhānikaṃ ñattikammaṃ paññattaṃ. Ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchatīti evaṃ sattaṭṭhānikameva ñattidutiyakammaṃ paññattaṃ. Ñatticatutthakammaṃ satta ṭhānāni gacchatīti evaṃ sattaṭṭhānikameva ñatticatutthakammaṃ paññattaṃ. Paṭhamapārājikādīnaṃ paṭhamapaññatti apaññatte paññattaṃ. Tesaṃyeva anupaññatti paññatte anupaññattaṃ. Dhammasammukhatā vinayasammukhatā saṅghasammukhatā puggalasammukhatāti imassa catubbidhassa sammukhībhāvassa vasena sammukhāvinayo paññatto. Sativepullappattassa khīṇāsavassa acodanatthāya sativinayo paññatto. Ummattakassa bhikkhuno amūḷhavinayo paññatto. Appaṭiññāya cuditakassa āpattiyā ataraṇatthaṃ paṭiññātakaraṇaṃ paññattaṃ. Bahutarānaṃ dhammavādīnaṃ laddhiṃ gahetvā adhikaraṇavūpasamanatthaṃ. Yebhuyyasikā paññattā. Pāpussannassa puggalassa niggaṇhanatthaṃ tassapāpiyasikā paññattā. Bhaṇḍanādivasena bahuṃ assāmaṇakaṃ katvā āpattiṃ āpannānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttañca avasesāpattīnaṃ vūpasamanatthāya tiṇavatthārako paññatto.
Vinayapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.
4.
Rāgapeyyālaṃ
231.
Rāgassa, bhikkhave, abhiññāyāti pañcakāmaguṇikarāgassa abhijānanatthaṃ paccakkhakaraṇatthaṃ.
Pariññāyāti parijānanatthaṃ.
Parikkhayāyāti parikkhayagamanatthaṃ.
Pahānāyāti pajahanatthaṃ.
Khayāya vayāyāti khayavayagamanatthaṃ.
Virāgāyāti virajjanatthaṃ.
Nirodhāyāti nirujjhanatthaṃ.
Cāgāyāti cajanatthaṃ.
Paṭinissaggāyāti paṭinissajjanatthaṃ.
232-246.
Thambhassāti kodhamānavasena thaddhabhāvassa.
Sārabbhassāti kāraṇuttariyalakkhaṇassa sārabbhassa.
Mānassāti navavidhamānassa.
Atimānassāti atikkamitvā maññanamānassa.
Madassāti majjanākāramadassa.
Pamādassāti sativippavāsassa, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggassa.
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.
Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya
Dukanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.
