Το PaliVerse Project στην Ελλάδα

ΑΠΟΣΤΟΛΗ

Να γίνουν οι διδασκαλίες του Βούδα, όπως έχουν διασωθεί στον Κανόνα Pāli, προσβάσιμες σε ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.

ΟΡΑΜΑ

Ένας κόσμος στον οποίο κάθε άνθρωπος μπορεί να μελετά τις διδασκαλίες του Βούδα στη δική του γλώσσα και να τις εφαρμόζει στην πορεία προς το Nibbāna.

ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Ο Κανόνας Pāli (Tipiṭaka) και η σχολιαστική γραμματεία του περιλαμβάνουν περίπου 10 εκατομμύρια λέξεις. Τα τελευταία 150 χρόνια, τα κύρια κείμενα έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά από διαφορετικούς μεταφραστές, σε διαφορετικές εποχές και με διαφορετική ορολογία. Ως αποτέλεσμα, ο ίδιος όρος της Pāli συχνά αποδίδεται με πολλούς τρόπους, οι μεταφράσεις είναι διάσπαρτες σε πολλές πηγές, και μεγάλο μέρος της σχολιαστικής γραμματείας δεν έχει μεταφραστεί καθόλου.

Το PaliVerse δημιουργήθηκε για να προσφέρει τον Κανόνα και τα σχόλιά του σε ένα σημείο, μεταφρασμένα με μία μέθοδο και ενιαία ορολογία.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

• 2018. Ο Μιχαήλ Ξυνός ίδρυσε στην Αθήνα το Κέντρο Μελέτης και Πρακτικής του Τεραβάδα Βουδισμού, μη κερδοσκοπικό οργανισμό. Ένας από τους σκοπούς που ορίζει το καταστατικό του είναι η μετάφραση του Κανόνα Pāli στα αγγλικά, στα ελληνικά και σε άλλες γλώσσες. Τα μέσα για την υλοποίηση αυτού του σκοπού δεν υπήρχαν τότε.
• 2019. Μετά από πρόσκληση του Μιχαήλ Ξυνού και του Σεβάσμιου Ratana Mahāthera, επικεφαλής της σριλανκέζικης κοινότητας Τεραβάδα στην Ελλάδα, ήρθε στην Αθήνα ο Σεβασμιότατος Ñāṇadassana Mahāthera. Έλληνας στην καταγωγή, ανήκει στην παράδοση των δασόβιων μοναχών και μελετά το Tipiṭaka επί δεκαετίες. Δίδαξε στο Κέντρο για έξι χρόνια, με ομιλίες για το Dhamma και μαθήματα διαλογισμού για το ελληνικό κοινό. Η διδασκαλία του βασιζόταν απευθείας στα κείμενα της Pāli. Έχει γράψει περίπου είκοσι βιβλία, αρκετά από τα οποία εξέδωσε στα ελληνικά το Κέντρο. Η μέθοδός του, που στηρίζεται στα ίδια τα κείμενα, αποτέλεσε τη βάση του PaliVerse.
• 2022. Τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models) έγιναν διαθέσιμα στο κοινό, και το όραμα του 2018 φάνηκε για πρώτη φορά εφικτό. Τα πρώτα χρόνια, όμως, τα μοντέλα αυτά μετέφραζαν αδέξια, συχνά χειρότερα από το Google Translate. Περίπου δύο χρόνια αργότερα είχαν βελτιωθεί αρκετά, ώστε να μεταφράζουν ακόμη και σε σπάνιους γλωσσικούς συνδυασμούς, όπως από την Pāli στα αγγλικά.
• Οκτώβριος 2024. Ξεκίνησαν οι πρώτες πειραματικές μεταφράσεις. Το PaliVerse εφάρμοσε την καθιερωμένη τεχνολογία που χρησιμοποιεί εδώ και δεκαετίες ο κλάδος της μετάφρασης και της τοπικής προσαρμογής (localisation): εργαλεία μετάφρασης με τη βοήθεια υπολογιστή, κατάτμηση κειμένου και μεταφραστική μνήμη. Σε αυτά προστέθηκε γλωσσάριο περίπου 6.000 όρων της Pāli, που καταρτίστηκε σε συνεργασία με τον Σεβάσμιο Ñāṇadassana, ώστε η ορολογία να έχει οριστικοποιηθεί πριν από τη μετάφραση σε πλήρη κλίμακα. Η μεταφραστική μνήμη εξασφαλίζει ότι κάθε όρος, και κάθε χωρίο που επαναλαμβάνεται στα κείμενα, μεταφράζεται παντού με τον ίδιο τρόπο. Με αυτή τη μέθοδο, μια μικρή ομάδα μπορούσε να αναλάβει ένα έργο που διαφορετικά θα απαιτούσε πολλούς μεταφραστές επί αρκετές γενιές.
• 2025. Στις αρχές του 2025 ολοκληρώθηκε η πρώτη έκδοση της αγγλικής μετάφρασης του Κανόνα Pāli. Από τότε αναθεωρείται και βελτιώνεται συνεχώς. Την ίδια χρονιά ο Σεβάσμιος Ñāṇadassana επέστρεψε στη Σρι Λάνκα. Συνεχίζει να καθοδηγεί το PaliVerse και εποπτεύει την αναθεώρηση της αγγλικής μετάφρασης.
• 2026. Η ομάδα του PaliVerse ανέπτυξε το PaliVerse AI Corrector, ένα εργαλείο σχεδιασμένο να λειτουργεί μαζί με ανθρώπους ειδικούς, ώστε να επιταχύνεται η διόρθωση των μεταφράσεων. Ακολουθεί την καθιερωμένη προσέγγιση human-in-the-loop στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, στην οποία οι άνθρωποι ειδικοί καθοδηγούν και εποπτεύουν την εργασία.

Η ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΩΝ

Αγγλικά

• Βασικό κείμενο (Mūla) των τριών Piṭaka (Sutta, Vinaya, Abhidhamma): έχει μεταφραστεί.
• Σχόλια (Aṭṭhakathā): έχουν μεταφραστεί.
• Υπο-σχόλια (Ṭīkā): η μετάφραση πρόκειται να ξεκινήσει.
• Η μετάφραση του βασικού κειμένου βρίσκεται σε διαδικασία εκτενούς αναθεώρησης, υπό την εποπτεία του Σεβάσμιου Ñāṇadassana. Η αναθεώρηση περιλαμβάνει και εργασία για τη συνέπεια της ορολογίας.

Ελληνικά

• Βασικό κείμενο: έχει μεταφραστεί.
• Σχόλια και υπο-σχόλια: δεν έχουν μεταφραστεί ακόμη.

Άλλες γλώσσες

• Προγραμματίζεται η μετάφραση σε περισσότερες γλώσσες.

ΠΩΣ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΟΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

Οι μεταφράσεις παράγονται από ένα Μεγάλο Γλωσσικό Μοντέλο (το Claude της Anthropic), στο πλαίσιο μιας επαγγελματικής μεταφραστικής διαδικασίας:

• Πριν από τη μετάφραση καταρτίστηκε, σε συνεργασία με τον Σεβάσμιο Ñāṇadassana, γλωσσάριο περίπου 6.000 όρων της Pāli, το οποίο εφαρμόζεται σε όλα τα κείμενα.
• Η κατάτμηση των κειμένων και η μεταφραστική μνήμη γίνονται στο Trados Studio, ένα εργαλείο μετάφρασης με τη βοήθεια υπολογιστή.
• Κάθε κείμενο μεταφράζεται απευθείας από την Pāli στη γλώσσα-στόχο, χωρίς ενδιάμεση γλώσσα.
• Το αποτέλεσμα περνά από αυτοματοποιημένα εργαλεία διόρθωσης και από έλεγχο ειδικών.

Οι μεταφράσεις είναι προϊόν μηχανικής μετάφρασης και εξακολουθούν να αναθεωρούνται. Ενδέχεται να υπάρχουν λάθη· διορθώσεις από μελετητές και αναγνώστες είναι ευπρόσδεκτες.

Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

Το βασικό κείμενο και τα σχόλια συνδέονται σε επίπεδο παραγράφου, ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να μεταβεί από μια αριθμημένη παράγραφο του βασικού κειμένου στο αντίστοιχο σχόλιο.

ASK PALIVERSE

Το Ask PaliVerse είναι ένα εργαλείο ερωτήσεων και απαντήσεων. Πριν διατυπώσει μια απάντηση, ανακτά σχετικά αποσπάσματα από τα μεταφρασμένα κείμενα και παραθέτει παραπομπές σε αυτά.

Η έκδοση που λειτουργεί σήμερα είναι η πρώτη. Καλύπτει μόνο τα sutta και τα σχόλιά τους. Δεν καλύπτει ακόμη τη Vinaya, το Abhidhamma ή τα υπο-σχόλια· γι’ αυτό, σε ερωτήσεις για τη Vinaya και το Abhidhamma, οι παραπομπές του ενδέχεται να μην είναι ακριβείς. Ετοιμάζεται δεύτερη έκδοση, που θα καλύπτει ολόκληρο το Tipiṭaka.

ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ

Το PaliVerse λειτουργεί υπό την ευθύνη μη κερδοσκοπικού οργανισμού. Όλο το περιεχόμενο, συμπεριλαμβανομένου του Ask PaliVerse, διατίθεται δωρεάν. Προς το παρόν, το έργο χρηματοδοτείται κυρίως από τον ιδρυτή του. Ελπίζουμε ότι στο μέλλον οι δωρεές θα στηρίξουν την περαιτέρω ανάπτυξη και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΕΝΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

• Αγγλική μετάφραση των υπο-σχολίων (Ṭīkā).
• Ολοκλήρωση της αναθεώρησης του αγγλικού βασικού κειμένου.
• Μετάφραση σε περισσότερες γλώσσες.
• Η δεύτερη έκδοση του Ask PaliVerse.

ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΣΥΜΒΑΛΕΤΕ

• Μελετητές και γνώστες της Pāli μπορούν να στέλνουν διορθώσεις και παρατηρήσεις για τις μεταφράσεις.
• Οι δωρεές στηρίζουν τη λειτουργία της πλατφόρμας και τη συνέχιση του μεταφραστικού έργου.
• Φορείς που ενδιαφέρονται για συνεργασία μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί μας με email στη διεύθυνση [email protected].