Σεβάσμιος Νιαναντάσανα

Ο Έλληνας βουδιστής μοναχός Νιαναντάσανα (Ñāṇadassana, κατά κόσμον Ιωάννης Τσέλιος) είναι μοναχός της αρχαίας βουδιστικής παράδοσης Θεραβάντα του δάσους για περισσότερα από 45 χρόνια και ζει κυρίως στη Σρι Λάνκα.

Γεννήθηκε το 1959 στις Σέρρες, τελείωσε το λύκειο στη Θεσσαλονίκη και σπούδασε κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο Goethe της Φρανκφούρτης, στη Γερμανία. Το 1981, σε ηλικία 22 ετών, ένα ταξίδι στην Ινδία έγινε σημείο καμπής στη ζωή του, όταν, ξεφυλλίζοντας ένα τουριστικό φυλλάδιο, διάβασε αυτά τα αξιομνημόνευτα λόγια του Βούδα:

«Αυτή είναι η τελευταία μου γέννηση. Διέσχισα τον ωκεανό της ύπαρξης.»

Στοχαζόμενος βαθιά πάνω σε αυτά τα λόγια και αποφασισμένος να μάθει περισσότερα για τον Βούδα και τη Διδασκαλία του, επισκέφθηκε την Kusināra, τον τόπο όπου ο Βούδας εισήλθε στην τελική Νιμπάνα (Parinibbāna). Εκεί, υπό την καθοδήγηση ενός Ινδού πρεσβύτερου βουδιστή μοναχού, του διευθυντή του Μουσείου της Kusināra, ο Ιωάννης Τσέλιος όχι μόνο εξασκήθηκε στον διαλογισμό αλλά και μελέτησε τον Βουδισμό. Με αυξανόμενο ενδιαφέρον, αποφάσισε να αναζητήσει την αρχική και αυθεντική διδασκαλία του Βούδα, και έτσι έφτασε τελικά στη Σρι Λάνκα.

Το 1982, σε ηλικία 23 ετών, χειροτονήθηκε δόκιμος μοναχός (sāmaṇera) από τον πνευματικό του διδάσκαλο (upajjhāya), τον Σεβ. Kaḍavedduve Shrī Jinavaṃsa Mahāthera, λόγιο αναγνωρισμένο από το κράτος (rājakīya paṇḍita). Αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη μοναστική ζωή, στη μελέτη και στην πρακτική. Επί τέσσερα χρόνια εκπαιδεύτηκε υπό την καθοδήγηση του Σεβ. Mātara Ñāṇārāma Mahāthera, επίσης λόγιου αναγνωρισμένου από το κράτος (rājakīya paṇḍita) και φημισμένου δασκάλου διαλογισμού, στο μοναστήρι Nissaraṇa Vanaya στη Mītirigala.

Το 1986 έλαβε την πλήρη χειροτονία (upasampadā) από τον πνευματικό του διδάσκαλο, τον Σεβ. Kaḍavedduve Shrī Jinavaṃsa Mahāthera. Στη συνέχεια μελέτησε την αρχαία ινδική γλώσσα Pāḷi και τον Βουδιστικό Τριπλό Κανόνα (Tipiṭaka), καθώς και τα Σχόλια και τα Υποσχόλιά του, κοντά σε τρεις λόγιους Πρεσβυτέρους (Mahāthera) στο μοναστήρι Gnānārāma Dharmāyatanaya στη Mītirigala, όπου έμεινε 16 χρόνια.

Το 1997, μετά από γραπτές και προφορικές εξετάσεις, έλαβε τον τίτλο του Vinayācariya (Διδασκάλου της Μοναστικής Πειθαρχίας). Εμπνευσμένος από τον δάσκαλό του, δίδαξε για αρκετά χρόνια τη γλώσσα Pāḷi και την Tipiṭaka. Από το 2003 έως το 2007 εξασκήθηκε στον διαλογισμό στη Μιανμάρ (Βιρμανία) και κατόπιν επέστρεψε στη Σρι Λάνκα. Έχει προσκληθεί επανειλημμένα από βουδιστικά κέντρα στη Σιγκαπούρη, την Ινδονησία, τη Μαλαισία και την Ταϊβάν για να δώσει ομιλίες για το Ντάμμα και μαθήματα διαλογισμού. Έμπειρος ομιλητής, έχει δώσει πολυάριθμες διαλέξεις στα αγγλικά, στα σινχαλέζικα και στα ελληνικά.

Το σημαντικότερο επιστημονικό του έργο για τη μοναστική κοινότητα

Το 2002 ο Σεβάσμιος Νιαναντάσανα δημοσίευσε το έργο When Is Dawn (aruṇa)? When Is Dawnrise (aruṇuggamana)? («Πότε είναι η αυγή (aruṇa); Πότε είναι το ξημέρωμα (aruṇuggamana);»), μια πρωτοποριακή ερευνητική εργασία που χρειάστηκε περισσότερα από πέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί. Το βιβλίο εγκρίθηκε επίσημα στις 25 Αυγούστου 2002 από την Εκτελεστική Επιτροπή της Saṅgha των Μοναχών του Δάσους Shri Kalyāṇī Yogāshrama Sansthāva στη Σρι Λάνκα.

Η εργασία αυτή πραγματεύεται ένα κρίσιμο ζήτημα της πρακτικής του Vinaya: τον ακριβή προσδιορισμό του aruṇuggamana (ξημέρωμα), το οποίο αποτελεί το πραγματικό κριτήριο παράβασης (āpatti-aṅga) για πολλούς μοναστικούς κανόνες. Η έρευνα ξεκαθαρίζει μια διαδεδομένη σύγχυση ανάμεσα στο aruṇa (αυγή, όταν ακόμη επικρατεί σκοτάδι) και στο aruṇuggamana (ξημέρωμα, όταν εμφανίζεται το φυσικό φως και η νύχτα γίνεται φωτεινή). Όπως έγραψε ο Σεβ. Handurumulle Sirikusala Thero, Δάσκαλος του Vinaya της Rāmañña Mahānikāya της Σρι Λάνκα: «Η έκδοση αυτού του βιβλίου πρέπει να θεωρηθεί ιδιαίτερα επίκαιρη, καθώς αφορά ένα ζήτημα που ήταν ακατανόητο για πολλούς καταρτισμένους λαϊκούς αλλά και μοναχούς.»

Η μεθοδολογία της έρευνας συνδύασε τη μελέτη κανονικών και μετακανονικών κειμένων Pāḷi με εμπειρική παρατήρηση, που περιλάμβανε την άμεση παρατήρηση του ουρανού σε διάφορες τοποθεσίες της Σρι Λάνκα (στη νοτιοανατολική ακτή, στην ορεινή περιοχή της Κορυφής του Αδάμ – Adam’s Peak – και στη βορειοανατολική ακτή, στο Trincomalee). Τα εμπειρικά δεδομένα επαληθεύτηκαν από επιστήμονες του Τμήματος Μετεωρολογίας στο Κολόμπο της Σρι Λάνκα.

Το έργο τεκμηριώνει ότι το ξημέρωμα σηματοδοτεί το τέλος ολόκληρης της νύχτας (σκοτάδι) και την αρχή της ημέρας (φως) και συμβαίνει περίπου 30 λεπτά πριν από την ανατολή του ηλίου στη Σρι Λάνκα. Τη στιγμή αυτή τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα γίνονται λευκά (odāta-disā), η νύχτα φωτίζει (ratti vibhāyati) και υπάρχει επαρκής φυσική ορατότητα για εργασία και μετακίνηση — κριτήρια ουσιώδη για τους μοναχούς που τηρούν τους κανόνες σχετικά με τον κατάλληλο χρόνο λήψης τροφής (kāla-bhojana), την υποχρέωση των τριών χιτώνων (tecīvarika), την περίοδο των βροχών (vassa) και τις μοναστικές διαδικασίες δοκιμασίας (parivāsa και mānatta).

Το βιβλίο περιλαμβάνει φωτογραφίες, επιστημονικά διαγράμματα και πίνακες που συσχετίζουν τα κριτήρια των κειμένων Pāḷi με τους σύγχρονους αστρονομικούς ορισμούς του πολιτικού, του ναυτικού και του αστρονομικού λυκόφωτος. Ο Σεβ. Kumāra Bhikkhu από τη Μαλαισία σημείωσε ότι «τα ευρήματα του Σεβάσμιου Νιαναντάσανα είναι αποτέλεσμα εκτενούς και λεπτομερούς μελέτης… σταθερά θεμελιωμένα σε ορθή έρευνα».

Ο πρακτικός αντίκτυπος της έρευνας αυτής υπήρξε σημαντικός: πολλά μοναστήρια του δάσους στη Σρι Λάνκα και σε ολόκληρο τον κόσμο της Θεραβάντα λειτουργούν σήμερα σύμφωνα με τα συμπεράσματα του έργου και έχουν προσαρμόσει το καθημερινό τους πρόγραμμα και την τήρηση του Vinaya στην κειμενικά ακριβή και επιστημονικά επαληθευμένη κατανόηση του ξημερώματος.

Τα χρόνια του στην Ελλάδα

Το 2019, μετά από πρόσκληση του Μιχαήλ Ξυνού, ιδρυτή και διευθυντή του Κέντρου Θεραβάντα Αθηνών, ο Σεβάσμιος Νιαναντάσανα ήρθε στην Ελλάδα, όπου έμεινε έξι χρόνια. Την περίοδο αυτή πραγματοποίησε σεμινάρια διαλογισμού και εκτενή μαθήματα βουδιστικής φιλοσοφίας και ψυχολογίας, και παρήγαγε χιλιάδες ώρες βιντεοσκοπημένων διδασκαλιών στα ελληνικά και στα αγγλικά. Οι διδασκαλίες του κάλυψαν ευρύ φάσμα θεμάτων, όπως η Ānāpānasati (ενσυνειδητότητα της αναπνοής), η Mettā (διαλογισμός της φιλικότητας), ο διαλογισμός Kasiṇa, τα Τέσσερα Στοιχεία, η Vipassanā (διορατικός διαλογισμός) και η ανάλυση της ύλης και του νου ως ρίζας της ύπαρξής μας, καθώς και πολυάριθμες ομιλίες για το Ντάμμα. Οι διδασκαλίες του συγκέντρωσαν περισσότερους από 21.000 ακολούθους στην Ελλάδα.

Συγγραφικό έργο από την περίοδο στην Ελλάδα

Κατά τα χρόνια του στην Ελλάδα, ο Σεβάσμιος Νιαναντάσανα έγραψε και μετέφρασε αρκετά σημαντικά έργα:

Dhammapada (Ντάμμαπαντα) – μετάφραση απευθείας από τα Pāli στα ελληνικά, που καθιστά αυτό το θεμελιώδες βουδιστικό κείμενο προσιτό στους Έλληνες αναγνώστες σε αυθεντική απόδοση από το πρωτότυπο
Διαλογισμός: Απελευθέρωση ή Προσκόλληση – στα αγγλικά και στα ελληνικά
Ο Ιστορικός Βούδας – στα αγγλικά και στα ελληνικά
Karaṇīya Mettā – στα ελληνικά
Ο Βουδισμός χωρίς Παρερμηνείες – στα ελληνικά
Τι Δίδαξε ο Βούδας του Σεβ. Walpola Rahula – μετάφραση στα ελληνικά

Η συμβολή του στο PaliVerse

Η βαθιά γνώση και η διορατικότητά του αποτέλεσαν το θεμέλιο του έργου PaliVerse, μιας φιλόδοξης πρωτοβουλίας που αξιοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη για τη μετάφραση ολόκληρου του Κανόνα Pāli σε πολλές γλώσσες. Η συμβολή του στο έργο είναι ουσιαστική: συνέταξε γλωσσάριο περίπου 5.000 βασικών όρων Pāli με τις αντίστοιχες αγγλικές και ελληνικές αποδόσεις τους και επιμελήθηκε τους αγγλικούς και ελληνικούς τίτλους και υποτίτλους της Tipiṭaka. Οι επιστημονικοί αυτοί πόροι καθοδηγούν σήμερα την τεχνητή νοημοσύνη του PaliVerse ώστε να παράγει ακριβείς και συνεπείς μεταφράσεις στα αγγλικά και στα ελληνικά, και εξασφαλίζουν ότι το έργο επωφελείται από τις δεκαετίες μελέτης του και την εξειδίκευσή του στη γλώσσα Pāli και στα βουδιστικά κανονικά κείμενα. Τόνισε επίσης την κρίσιμη σημασία της σχολιαστικής γραμματείας (Aṭṭhakathā και Ṭīkā) τόσο για τη μετάφραση όσο και για την ορθή ερμηνεία των κανονικών χωρίων — αρχή που πηγάζει από την παραδοσιακή προσέγγιση της Θεραβάντα στη μελέτη των κειμένων, την οποία διδάχθηκε κατά τα δεκαέξι χρόνια του στο μοναστήρι Gnānārāma Dharmāyatanaya. Η αρχή αυτή ενσωματώθηκε αναλόγως στη διαδικασία μετάφρασης με τεχνητή νοημοσύνη.

Τον Ιούλιο του 2025 ο Σεβάσμιος Νιαναντάσανα επέστρεψε στη Σρι Λάνκα, όπου εισήλθε σε μακρά περίοδο πνευματικής απομόνωσης (retreat).

Είναι συγγραφέας και μεταφραστής περίπου είκοσι βουδιστικών βιβλίων στα γερμανικά, στα αγγλικά, στα σινχαλέζικα (την επίσημη γλώσσα της Σρι Λάνκα), στα Pāli και στα ελληνικά.

Το μοναστικό του όνομα, Ñāṇa-dassana, σημαίνει «Γνώση και Όραση», και θεωρείται ο αρχαιότερος μοναχός (Mahāthera) της παράδοσής του.